Bir işçinin üzerinde 320 gün birikmiş yıllık izin varsa bu idareye nasıl bir mali yük getirir?

Bu, yıllık iznin kullandırılmamasının anayasal bir hakkın ihmali olmasının yanında, biriken her günün idarenin geleceğe dönük mali yükümlülüğünü sürekli büyüttüğü ve ayrıca doğrudan idari para cezası riski taşıdığı, çok yönlü bir bulgudur.

Anayasa'nın 50'nci maddesi çalışanların dinlenme hakkını ve ücretli yıllık izin hakkını güvence altına alır. 4857 sayılı İş Kanunu'nun 53'üncü maddesi işçilere yıllık izin verileceğini ve bu haktan vazgeçilemeyeceğini; 56'ncı madde iznin işveren tarafından sürekli (bölünmeden) kullandırılmasının zorunlu olduğunu; 59'uncu madde ise iş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde, kullanılmayan izin sürelerinin son ücret üzerinden ödeneceğini düzenler. 103'üncü madde ayrıca, izni usulüne aykırı bölen, kullandırmayan veya eksik kullandıran işverene her işçi için idari para cezası (2024'te 2.666,00 TL) öngörür. 2024/7 sayılı Tasarruf Tedbirleri Genelgesi de birikmiş izinlerin, hizmette aksamaya yol açmayacak şekilde azami üç yıl içinde kullandırılmasını ister.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit somut ve büyük ölçeklidir: '4857 sayılı İş Kanunu kapsamında çalışan işçilerin yıllık izinlerinin düzenli bir şekilde kullandırılmadığı, işçilerin bazılarının üzerinde 320 güne varan yıllık iznin bulunduğu, işçilerin toplam olarak 5.837 gün izninin olduğu tespit edilmiştir.' Sayıştay'ın vurguladığı risk iki yönlüdür: 'işçiler emekli olduklarında veya herhangi bir şekilde iş akitleri sona erdiğinde mevzuat hükümleri gereği yıllık izin hakları ücrete dönüşmekte ve yıllık izin karşılığı yapılacak olan bu ücret ödemesi de işçinin son ücreti üzerinden yapılacağından yüksek tutarlarda ödeme yapılmasına neden olmaktadır. Ayrıca... yıllık izinlerin kullandırılmaması durumunda idareler 4857 sayılı İş Kanunu'nun 103'üncü maddesi gereğince idari para cezası ile karşı karşıya kalabilmektedir.'

Analiz: (1) Bu bulgunun mali riski, kıdem tazminatı karşılığının hiç ayrılmamasıyla aynı kalıba girer (bkz. belediye-sirketinden-alinan-hizmette-kidem-tazminati-karsiligi-ayrilmamasi): her iki durumda da bugün küçük görünen bir ihmal, işçinin ayrılma anında son (ve genellikle en yüksek) ücret üzerinden topluca ödenmesi gereken büyük bir tutara dönüşür, 320 günlük bir izin, günlük ücretin 320 katı bir ödeme anlamına gelir ve bu, işçi emekli olduğunda idarenin bütçesine ani bir yük bindirir. (2) 5.837 gün gibi toplu bir rakam, bu ihmalin tek bir çalışanla sınırlı olmadığını, işyerinde izin planlamasının genel olarak yapılmadığını gösterir, bu da yalnızca mali değil, aynı zamanda bir insan kaynakları yönetimi zafiyetidir (dinlenmeyen işçilerin uzun vadede iş verimliliği ve sağlığı da etkilenir). (3) İdari para cezası riski, bu ihmalin sadece gelecekteki bir maliyet değil, şu anda bile yaptırıma konu olabilecek bir hukuka aykırılık olduğunu gösterir, izin kullandırmama, geriye dönük olarak her an bir denetimde cezalandırılabilir. (4) 2024/7 sayılı Genelge'nin 'azami üç yıl' sınırı, bu tür bir birikimin sonsuza kadar ertelenemeyeceğini, düzenli bir izin kullandırma takviminin idarenin kendi tasarrufunda bir zorunluluk olduğunu gösterir.

Yapılacaklar:
1. İnsan Kaynakları biriminde her işçinin birikmiş izin gün sayısını gösteren bir envanter çıkarıp, 320 gün gibi aşırı birikimi olanları önceliklendirin.
2. Yıllık izin kullanım planlaması yaparak, hizmette aksamaya yol açmayacak şekilde birikmiş izinleri 2024/7 sayılı Genelge'deki üç yıllık azami süre içinde eritmeye başlayın.
3. Yeni hak edilen yıllık izinlerin o yıl içinde kullandırılmasını sağlayan bir izin takvimi/rotasyon sistemi kurun.
4. Emeklilik veya ayrılma öncesi personel için, birikmiş izin bakiyesinin mali karşılığını önceden hesaplayıp bütçe planlamasına dahil edin.

Uygulama önerisi: Kullandırılmayan her yıllık izin günü, işçinin ayrılma anında son ücret üzerinden topluca ödenmesi gereken bir mali yükümlülüğe dönüşür ve bu arada idareyi idari para cezası riskiyle de karşı karşıya bırakır. Denetçinin ölçüsü nettir: yıllık ücretli izinler, hak edildiği yıl içinde veya en geç üç yıl içinde düzenli olarak kullandırılmak zorundadır, biriktirilmesi, idarenin geleceğe erteleyip büyüttüğü bir maliyettir, ortadan kalkan bir yükümlülük değildir.