Esnaf kaldırımı yıllarca ticari amaçla işgal ederse bu "geçici işgal harcı" ile mi, yoksa idari para cezası ve ecrimi...

Bu, bir kaldırım işgalinin süresine göre iki farklı hukuki rejime tabi olması gerektiğini (kısa süreli izinli işgal → işgal harcı; uzun süreli izinsiz işgal → idari para cezası + ecrimisil) ve idarenin bu ayrımı gözetmeyip her iki mekanizmayı da hiç işletmediğini gösteren bir bulgudur.

2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun 52'nci maddesi işgal harcını düzenlerken kritik bir şart koyar: harca tabi olabilmesi için işgalin geçici ve yetkili mercilerden usulüne uygun izin alınarak yapılmış olması gerekir. Bulgu bunu netleştirir: 'işgaliyede esas olan işgaliye durumunun geçici olması, kiralamada olduğu gibi uzun vadeli kullanıma dönüşmemesidir. Bu nedenle geçici bir süre için işgal konusu olmayan... alanların uzun süre kullandırılması işgal harcının konusuna girmemektedir.' Yani izinsiz ve süreklilik arz eden bir işgal, işgal harcı ile 'meşrulaştırılamaz', bu durumda devreye iki ayrı yaptırım girer: 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 38'inci maddesi izinsiz işgale idari para cezası öngörürken, 5393 sayılı Kanun'un atfıyla uygulanan 2886 sayılı Kanun'un 75'inci maddesi ise fuzuli şagilden ecrimisil alınmasını ve idarenin talebi üzerine mülki amir eliyle tahliye edilmesini düzenler, bu ikisi (ceza ve ecrimisil) bir arada, hatta idarenin zarara uğramış olması veya işgalcinin kusurlu olması aranmaksızın uygulanabilir.

Bir Sayıştay bulgusunda saha tespiti şöyledir: 'Belediye tarafından ana arterler ve ara sokaklarda kaldırım ve yolları işgal edenlere yönelik kapsamlı denetim gerçekleştirilmediği... yol ve kaldırımların yer yer bazı kişi ve esnaflar tarafından ticari amaçla işgal edildiği, bu işgallerin halkın kullanımını kısıtlar nitelikte olduğu, İzinsiz bu işgaller dolayısıyla ilgililere 5326 sayılı Kabahatler Kanunu'nun 38'inci maddesi gereği 977,00 TL idari para cezası kesilmesi gerekirken bu yaptırımın düzenli uygulanmadığı, Uzun süreli ve izinsiz bu işgallerden ecrimisil alınması gerekirken alınmadığı' tespit edilmiştir. Sayıştay ayrıca önemli bir uyarı ekler: 'bu durum, kamu mallarının sürekli ecrimisil alınarak idare edilebileceği, ecrimisilin kira niteliğine dönüştürülebileceği şeklinde yorumlanmamalıdır... işgalin devamına müsaade edilmemeli, işgalin sonlanmasına yönelik mevzuat uygulanmalıdır.'

Analiz: (1) Sayıştay'ın son uyarısı özellikle önemlidir: çözüm sadece 'ecrimisil almaya başlamak' değildir, çünkü sürekli ecrimisil tahsili, işgali fiilen bir kalıcı kiralamaya dönüştürüp meşrulaştırma riski taşır; asıl hedef işgalin sonlandırılması, ecrimisil ve ceza ise bu sonlandırılana kadarki dönem için tazminat/yaptırımdır. (2) Bu bulgu, taksi duraklarının ihalesiz kullanılması ve mezbaha tesisinin tahliye edilmemesi bulgularıyla aynı hukuki mekanizmayı (2886 sayılı Kanun'un 75'inci maddesi) paylaşır (bkz. 55-taksi-duraginin-ihalesiz-kullanilmasi, kira-sozlesmesi-feshedilen-mezbahanin-tahliye-edilmemesi); üçünde de idare, kendi tasarrufundaki alanın izinsiz/süresi geçmiş kullanımı karşısında hem tahliye/men etme hem de ecrimisil tahsil etme araçlarını harekete geçirmemiştir. (3) İdari para cezasının işgal harcından ayrı ve ek bir yaptırım olması, izinsiz işgalin izinli işgale göre daha ucuza gelmemesini sağlamak içindir, eğer sadece küçük bir harç ödenip işgale devam edilebiliyorsa, bu, kurallara uyan esnafı (harç ödeyip izin alanı) dezavantajlı konuma düşürür. (4) Halkın yürüyüş alanının daraltılması, bu bulgunun salt mali değil, doğrudan kamu güvenliği ve erişilebilirlik boyutu da taşıdığını gösterir.

Yapılacaklar:
1. Zabıta biriminin ana arter ve ara sokaklardaki kaldırım/yol işgallerini düzenli olarak tespit edip kayıt altına alan bir denetim rutini kurun.
2. İzinsiz ve uzun süreli işgaller için 5326 sayılı Kanun'un 38'inci maddesine göre idari para cezasını düzenli olarak uygulayın.
3. Aynı işgaller için 2886 sayılı Kanun'un 75'inci maddesine göre ecrimisil tespit edip tahsil edin; ancak bunu kalıcı bir çözüm değil, tahliyeye kadar geçen süreye ilişkin bir yaptırım olarak konumlandırın.
4. Mülki amirden işgal edilen alanların tahliyesini talep ederek, uzun vadede bu alanların halkın kullanımına geri kazandırılmasını sağlayın.

Uygulama önerisi: Bir kaldırım/yol işgali ancak geçici ve izinli olduğunda işgal harcına tabi olabilir; izinsiz ve süreklilik arz eden işgaller ise idari para cezası ve ecrimisille yaptırıma bağlanıp nihayetinde sonlandırılmalıdır. Denetçinin ölçüsü nettir: uzun süreli izinsiz bir işgal, ne işgal harcıyla meşrulaştırılabilir ne de sürekli ecrimisil tahsiliyle fiilen bir kiralamaya dönüştürülebilir, idarenin hedefi, ceza ve ecrimisili uygulayarak işgali sona erdirmek olmalıdır.