Sosyal denge sözleşmesinden yararlanmak için sendikasız memurdan iki kat aidat istenirse bu eşitlik ilkesine aykırı mı?

Bu, dayanak gösterilen bir Hakem Kurulu kararının yargı tarafından zaten durdurulmuş olmasına rağmen, sözleşme metninde hala yer aldığı ve uygulanmaya devam ettiği, dolayısıyla üstü örtülü bir sendika üyeliği baskısına dönüşen bir bulgudur.

4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu'nun 28'inci maddesi net bir eşitlik kuralı koyar: 'toplu sözleşme ikramiyesi hariç olmak üzere toplu sözleşme hükümlerinin uygulanmasında sendika üyesi olan ve sendika üyesi olmayan kamu görevlileri arasında ayrım yapılamaz.' 25'inci madde ayrıca sendika tüzüğüne, üyelik aidatı dışında başka bir kesinti öngören hüküm konulamayacağını belirtir. Buna karşın 2021 tarihli bir Kamu Görevlileri Hakem Kurulu Kararı, sosyal denge sözleşmesinin taraf sendikasının, üye olmayanlardan aynı unvanlı üyeden alınan aidatın iki katına kadar 'sosyal denge sözleşmesi aidatı' alabileceğini ve bunu ödeyenlerin sözleşmeden yararlanabileceğini düzenlemişti. Ancak bu hüküm, Danıştay 12. Dairesi'nin 02.03.2022 tarihli kararıyla yürütmesi durdurulmuştur, Danıştay'ın hukuki değerlendirmesi açıktır: sosyal denge tazminatı sözleşmesinde ancak görev yapılan birim, iş hacmi, görevin önem ve güçlüğü, kadro/unvan gibi kriterlere göre farklılaşılabilir; 'sendika üyesi olan ile sendika üyesi olmayan ya da başka bir sendikaya üye olanlar arasında bir ayrıma gidilemez', aksi yorum, sosyal denge tazminatının adaletli ücret dağılımı amacına ve Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırıdır.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit edilen, bu yürütmesi durdurulmuş hükmün belediye-sendika sözleşmesine hala aynen yansımış olmasıdır: 'Belediye ile sendika arasında yapılan Sosyal denge tazminatı ödenmesine ilişkin sözleşmenin... 5'inci maddesinde söz konusu sözleşmeden tüm kamu görevlilerinin sözleşme aidatı ödemek kaydıyla faydalanabileceği, sözleşme aidat oranının Bem-Bir-Sen üyesi kamu görevlileri için taban aylığının %1,5'i kadar, sosyal denge sözleşmesinin taraf sendikasının üyesi olmayan kamu görevlilerinden... aynı unvanlı üyesinden aldığı aidatın iki katı oranında sosyal denge sözleşmesi aidatı alacağı... ifade edilmiştir.'

Analiz: (1) Bu düzenlemenin fiili sonucu, sendikaya üye olmayan bir personelin sosyal denge tazminatından yararlanabilmek için ya sendikaya üye olması ya da üyelik aidatının iki katını ödemesi gerektiğidir, bu, biçimsel olarak 'ayrım yok, herkes ödeyip yararlanabilir' görünse de, ekonomik olarak sendika üyeliğini teşvik eden (üye olmayana ceza niteliğinde ek maliyet yükleyen) bir baskı mekanizmasıdır; tam da Danıştay'ın önlemek istediği sonuç budur. (2) Dayanak gösterilen Hakem Kurulu kararının yürütmesinin durdurulmuş olması, bu hükmün artık hukuken uygulanabilir bir dayanağı olmadığı anlamına gelir; sözleşmenin bu maddeyi hala taşıması, tarafların (belediye ve sendika) yargı kararını takip etmediğini veya bilerek görmezden geldiğini gösterir. (3) Bu bulgu, tarifede unutulan harç kalemlerinden farklı bir tür ihmaldir: burada eksik olan bir güncelleme değil, geçersiz hale gelmiş bir hükmün sözleşmeden çıkarılmamasıdır, hukuki gelişmelerin (yargı kararlarının) mevcut sözleşmelere yansıtılmasını izleyen bir mekanizmanın eksikliğine işaret eder. (4) Sendika üyesi olmayan personel sayısı ne kadar fazlaysa, bu maddenin mali ve motivasyonel etkisi o kadar büyür, bu personel ya fazladan aidat öder ya da sosyal denge tazminatından tamamen mahrum kalır.

Yapılacaklar:
1. Mevcut sosyal denge sözleşmesinin 5'inci maddesindeki 'sözleşme aidatı' şartını, Danıştay'ın yürütmeyi durdurma kararı doğrultusunda kaldırın veya tüm personele eşit uygulanacak şekilde revize edin.
2. Sosyal denge tazminatından yararlanmayı, sendika üyeliğine veya ek aidat ödemesine değil, yalnızca görev/unvan/kıdem gibi objektif kriterlere bağlayın.
3. Hukuk İşleri birimine, toplu iş sözleşmesi ve sosyal denge sözleşmelerini etkileyen yargı kararlarını (Danıştay, Anayasa Mahkemesi) düzenli olarak takip edip mevcut sözleşmelere yansıtan bir izleme görevi verin.
4. Geçmiş dönemde bu madde nedeniyle sosyal denge tazminatından mahrum kalan veya fazladan aidat ödeyen personel varsa, durumlarını gözden geçirip telafi imkanını değerlendirin.

Uygulama önerisi: Sosyal denge sözleşmesinden yararlanma, sendika üyeliğine veya üyelik dışı bir 'sözleşme aidatı' ödemesine bağlanamaz; bu tür bir ayrım, 4688 sayılı Kanun'un eşitlik ilkesini ve yargı kararıyla yürütmesi durdurulmuş bir düzenlemeyi ihlal eder. Denetçinin ölçüsü nettir: sosyal denge tazminatı, sendika üyesi olan ve olmayan tüm kamu görevlilerine, ancak görev ve unvan gibi objektif kriterlere göre farklılaştırılarak, eşit usul ve esaslarla uygulanmak zorundadır.