330 işyerinden örneklemde 277'sinin ilan reklam vergisi hiç tahakkuk etmemişse bunu kim fark eder?

Bu, ilan-reklam vergisinin hukuki dayanağının eksiksiz olmasına rağmen, idarenin işyerlerini tespit edip mükellefiyet tesis etme adımını sistemik olarak atladığı, örneklem oranı üzerinden büyüklüğü doğrudan ölçülebilen bir gelir kaybı bulgusudur.

2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun 12'nci maddesi, belediye sınırları içinde yapılan her türlü ilan ve reklamı bu vergiye tabi tutar; 13'üncü madde mükellefi net tanımlar: ilan/reklamı kendi adına yapan veya yaptıran gerçek/tüzel kişiler. 15'inci madde sabit tabela, levha, ışıklı/projeksiyonlu reklamlar için metrekare başına taban-tavan tutarları belirler; 96'ncı madde bu tutarları Bakanlar Kurulu'nun (bugün Cumhurbaşkanı'nın) belediye grupları itibarıyla tespit edeceğini düzenler, yani hem verginin kapsamı hem tarifesi merkezi olarak zaten hazırdır. Ayrıca Belediye Zabıta Yönetmeliği'nin 10'uncu maddesi, zabıtaya 'vergi ve harçlara tabi iken... vergi yatırılmaksızın yapılan işleri tespit etmek' görevini verir, yani mevzuat, bu tespiti yapacak somut bir aktörü (zabıta) de zaten tanımlamıştır.

Bir Sayıştay bulgusunda tespitin ölçeği çarpıcıdır: 'Belediye sınırları içerisinde örneklem olarak seçilen 330 adet işyerinden 277 tanesinin ilan ve reklam vergisine tabi olduğu halde bu işyerlerine ilişkin ilan ve reklam vergisi tahakkuk ve tahsilatının yapılmadığı görülmüştür.' Bu oran (330'da 277, yaklaşık %84) örneklemin rastgele seçildiği varsayıldığında, belediye genelinde vergiye tabi işyerlerinin büyük çoğunluğunun bu vergiden muaf tutulduğu (aslında muaf değil, sadece tespit edilmemiş) anlamına gelir. Sayıştay'ın çözüm önerisi somuttur: 'bu durum İdarede gelir kaybına sebep olacağından, zabıta ve diğer ilgili birimlerle koordineli çalışılması durumunda söz konusu gelir kaybının önlenebileceği değerlendirilmektedir.'

Analiz: (1) %84'lük bir eksiklik oranı, bu sorunun münferit gözden kaçmalardan değil, mükellefiyet tesis etme sürecinin yapısal olarak hiç işletilmediğinden kaynaklandığını gösterir, yeni açılan işyerlerinin ruhsat/vergi kaydı sırasında ilan-reklam vergisi mükellefiyetinin otomatik olarak tesis edilmediği, mevcut işyerlerinin de düzenli olarak taranmadığı anlaşılmaktadır. (2) Bu vergi türünün özelliği, mükellefin tespitinin görsel olarak kolay olmasıdır, bir işyerinin tabelası, levhası veya ışıklı reklamı dışarıdan bakan herkes tarafından görülebilir; bu da zabıtanın rutin sahada bulunuşuyla nispeten düşük maliyetle tespit edilebileceğini gösterir, ancak bu potansiyel kullanılmamıştır. (3) Bu bulgu, tatil günü çalışma ruhsatı harcında görülen 'ruhsatlandırma süreci hiç işletilmiyor' örüntüsüyle aynı kalıptadır (bkz. ulusal-bayramda-acik-isyerlerine-ruhsat-verilmemesi): ikisinde de vergi/harcın hukuki çerçevesi hazırken, idarenin tespit ve tahakkuk adımı sistematik olarak eksiktir. (4) Sayıştay'ın 'zabıta ve diğer ilgili birimlerle koordineli çalışma' önerisi, sorunun tek bir birimin (örneğin Mali Hizmetler) kendi başına çözemeyeceği, saha tespiti (Zabıta) ile tahakkuk (Mali Hizmetler/Gelir Müdürlüğü) arasında bir işbirliği gerektirdiğini gösterir.

Yapılacaklar:
1. Zabıta biriminin rutin denetim turlarına, işyerlerinin tabela/levha/ışıklı reklamlarını tespit edip Gelir Müdürlüğü'ne bildiren bir kontrol listesi ekleyin.
2. Yeni işyeri açılış/ruhsat sürecine, ilan-reklam vergisi mükellefiyetinin otomatik olarak tesis edildiği bir adım entegre edin.
3. Belediye sınırları içindeki tüm işyerlerini kapsayan bir saha taraması yaparak mevcut mükellefiyet kayıtlarını fiili durumla karşılaştırın; eksik olanları tespit edip mükellefiyet tesis edin.
4. Zabıta ve Gelir Müdürlüğü arasında düzenli (üç aylık) bir mutabakat toplantısı kurumsallaştırarak tespit-tahakkuk zincirinin sürekliliğini sağlayın.

Uygulama önerisi: İlan-reklam vergisinin hukuki dayanağı ve tarifesi merkezi olarak zaten hazırdır; eksik olan tek şey, işyerlerinin tespit edilip mükellefiyetlerinin tesis edilmesidir, bu adım atılmadığı sürece hazır bir gelir kaynağı fiilen hiç işletilmez. Denetçinin ölçüsü nettir: belediye sınırları içinde tabela, levha veya ışıklı reklam bulunan her işyeri için ilan-reklam vergisi mükellefiyeti tesis edilip tahakkuk ve tahsilat yapılmak zorundadır, bunun sistematik olarak atlanması, örneklemin gösterdiği gibi gelirin büyük bir kısmının kaybolmasına yol açar.