Bir aracın aylık kira bedeli, aracı 3 ayda satın almaya yetecek kadar yüksekse yaklaşık maliyet doğru mudur?

Bu, yaklaşık maliyetin piyasa araştırmasıyla 'usulüne uygun' belirlenmiş görünmesine rağmen, sonucun gerçek piyasa mantığıyla açıkça çeliştiği ve bu çelişkinin idare tarafından fark edilip düzeltilmediği bir bulgudur.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 9'uncu maddesi, idarelerin hizmet alımı öncesinde her türlü fiyat araştırmasını yapma zorunluluğunu koyar. Hizmet Alım İhaleleri Uygulama Yönetmeliği'nin 8'inci maddesi bu araştırmada kullanılabilecek kaynakları (kamu kurumu fiyatları, benzer işlerin fiyatları, oda fiyatları, piyasa araştırması) sayar; ancak Yönetmelik burada idarelere bir seçimlik hak değil, bir denetim yükümlülüğü de yükler: gerçek piyasa rayiçlerine aykırı bildirilen fiyatların değerlendirmeye alınmaması gerektiği açıkça ifade edilmiştir. Yani idarenin görevi sadece fiyat toplamak değil, topladığı fiyatların gerçekçi olup olmadığını süzmektir.

Bir Sayıştay bulgusunda bu süzmenin yapılmadığı somut örneklerle gösterilmiştir. Belirli bir araç grubu için kasko değeri 578.640,00 TL ile 715.290,00 TL arasında değişirken, Kurum tarafından belirlenen yaklaşık maliyet 296.480,50 TL, yüklenicinin teklif ettiği aylık kira bedeli ise 198.750,00 TL olmuştur. Sayıştay'ın hesapladığı sonuç çarpıcıdır: 'araç, bu sözleşme fiyatları ile kiralanmak yerine satın alınmak istense 2,24-3,51 aylık kira bedeli üzerinden satın alınabilecektir.' Genel değerlendirme şudur: 'yaklaşık maliyet belirlenirken yaklaşık maliyetin piyasa rayiçlerinin çok üzerinde belirlendiği, yüklenicinin kiralama teklifinin de aynı şekilde aracın satın alma maliyetine yakın olduğu görülmektedir.' İdarenin savunması (kısımların bütün olarak değil iş kalemi bazında değerlendirilmemesi gerektiği) Sayıştay tarafından kabul edilmemiş, asıl sorunun piyasa rayicini yansıtmayan fiyatların filtrelenmemesi olduğu vurgulanmıştır.

Analiz: (1) 'Aracın aylık kirası, satın alma bedelinin üçte birine yakın' ilişkisi, sıradan bir araç kiralama piyasasında asla rasyonel olamaz, normal bir kiralama modelinde araç, kirasıyla ancak yıllarca süren bir kullanımda kendini amorti eder; burada birkaç ayda amorti olması, ya yaklaşık maliyetin ya da yüklenici teklifinin (ya da her ikisinin) piyasa gerçekliğinden kopuk olduğunu gösterir. (2) İdarenin 9 istekliden teklif alması ve 14 firmanın ihaleye katılması, rekabetin var olduğu izlenimini verse de, eğer piyasa fiyatının kendisi zaten şişirilmiş bir referans noktasından hesaplanıyorsa, bu rekabet sadece şişirilmiş fiyatlar arasında bir rekabete dönüşür, teklifler birbirine yakın ve düşükmüş gibi görünse de gerçek piyasa değerinin çok üzerinde kalabilir. (3) Bu bulgu, taşınmaz satış/kira ihalelerinde tahmini bedelin resmi kaynaklardan araştırılmadan belirlenmesi bulgusuyla aynı ilkeye dayanır (bkz. tasinmaz-bedeli-oda-borsa-bilirkisiye-sorulmadan-belirlenmesi): ikisinde de mevzuat, idarenin kendi başına ya da yetersiz kaynaklarla oluşturduğu bir tahminin, bağımsız ve doğrulanabilir bir referansla (burada kasko/sigorta değer listesi gibi resmi bir kaynakla) çapraz kontrol edilmesini gerektirir. (4) Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği'nin yayımladığı Kasko Değer Listesi gibi resmi, güncel ve kamuya açık bir kaynağın varlığı, idarenin bu çelişkiyi ihale öncesinde kolayca tespit edebileceğini gösterir, sorun veri eksikliği değil, mevcut verinin çapraz kontrol için kullanılmamasıdır.

Yapılacaklar:
1. Araç kiralama ihalelerinde yaklaşık maliyet ve gelen teklifleri, Türkiye Sigorta, Reasürans ve Emeklilik Şirketleri Birliği'nin yayımladığı güncel Kasko Değer Listesi ile çapraz kontrol eden bir doğrulama adımı ekleyin.
2. Aylık kira bedelinin aracın kasko/satın alma değerine oranının belirli bir eşiği (örneğin yıllık kira toplamının aracın değerinin belirli bir yüzdesini) aşmadığını teyit eden bir kural koyun.
3. Piyasa rayicine aykırı olduğu tespit edilen fiyat bildirimlerini ve proforma faturaları yaklaşık maliyet hesabından çıkarıp değerlendirmeye almayın.
4. Mevcut sözleşmeler için, tespit edilen aşırı yüksek kiralama bedellerinin yenilenmesi veya satın alma seçeneğinin ekonomik olup olmadığının değerlendirilmesi için bir maliyet-fayda analizi yaptırın.

Uygulama önerisi: Yaklaşık maliyetin piyasa araştırmasıyla belirlenmiş olması, sonucun gerçek piyasa mantığıyla tutarlı olduğu anlamına gelmez; idare, topladığı fiyatları bağımsız bir referansla (burada resmi kasko değer listesiyle) çapraz kontrol etmekle yükümlüdür. Denetçinin ölçüsü nettir: piyasa rayicini yansıtmayan fiyat bildirimleri yaklaşık maliyet hesabında değerlendirmeye alınamaz, bir aracın birkaç aylık kirasının satın alma bedeline eşitlenmesi, bu rayiç uyumsuzluğunun en açık göstergesidir.