Güvenlik soruşturması istenmiş ama sonuçları değerlendirecek bir komisyon yoksa bu soruşturma neye yarar?

Bu, güvenlik soruşturması sürecinin talep aşamasında doğru işletilmesinin, sonuçların değerlendirilmesi aşaması atlanırsa hiçbir işe yaramadığını gösteren bir bulgudur, soruşturmayı istemek ile onun sonucuna göre karar vermek, birbirinin yerine geçmeyen iki ayrı adımdır.

375 sayılı KHK'nin Ek 20'nci maddesine dayanan Usul ve Esaslar'ın 4'üncü maddesi, belediye şirketinde işe alınacaklarda aranan şartları sayarken hem 'affa uğramış olsa bile devletin güvenliğine karşı suçlardan... mahkum olmamak' hem de 'güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmak' şartlarını ayrı ayrı sıralar. Ancak asıl mekanizma 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu'nun 7'nci maddesinde kurulur: 'Yaptırılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması sonucunda elde edilen verilerin değerlendirilmesi amacıyla Değerlendirme Komisyonu kurulur.' Bu komisyon, ilgili idarenin en üst yöneticisinin görevlendireceği bir üst kademe yöneticisi başkanlığında, teftiş/denetim, personel ve hukuk birimlerinden oluşur ve kendisine iletilen verilere ilişkin nesnel ve gerekçeli değerlendirmesini yazılı olarak atamaya yetkili amire sunar. Yani soruşturma sonucu (adli sicil, tahdit, devam eden kovuşturma gibi ham veriler) tek başına bir karar üretmez, bu verilerin somut olaya göre yorumlanıp 'işe uygun/uygun değil' sonucuna bağlanması, ancak bu komisyon eliyle mümkündür.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit şöyledir: 'Belediyede istihdam edilmek üzere belediyenin sermayesinin %100'üne sahip olduğu personel şirketi tarafından 2024 yılında işe başlatılan (57) kişinin, haklarında resmi yazı yazılarak yapılması talep edilen güvenlik soruşturması/arşiv araştırması sonuçlarına ilişkin yazılı olarak atamaya yetkili amire sunulması gereken nesnel ve gerekçeli değerlendirmelerin söz konusu komisyon kurulmadığı için sunulamadığı görülmüştür.' İdare bulguya katılmış, 'en kısa sürede komisyon kurulup gerekli işlemlerin yapılacağını' bildirmiştir.

Analiz: (1) Bu bulgu, sürecin bir ara halka eksikliği yüzünden tamamen işlevsizleştiğini gösterir: soruşturma talebi valilik aracılığıyla gönderilmiş, sonuçlar muhtemelen dönmüştür, ama bu ham verinin ne anlama geldiğini yorumlayacak yetkili organ olmadığı için, 57 kişinin işe alımı fiilen hiçbir güvenlik değerlendirmesi yapılmadan gerçekleşmiştir, soruşturma sonuçları belki dosyada durmaktadır ama hiçbir karara dönüşmemiştir. (2) Danıştay ve Anayasa Mahkemesi kararlarına yapılan atıflar (memnu hakların iadesi, hangi suçların affa rağmen engel oluşturmaya devam ettiği), bu değerlendirmenin basit bir 'sicil var/yok' kontrolü olmadığını, hukuki nüans gerektiren bir yorum süreci olduğunu gösterir, bu tam olarak komisyonun varlık nedenidir. (3) Bu bulgu, itfaiye erliği görevinin şirket işçisine yaptırılmasıyla aynı geniş kategoriye (696 sayılı KHK sonrası şirket istihdamında kamu güvenliği güvencelerinin atlanması) girer, ama farklı bir aşamada gerçekleşir: orada görevin türü yanlıştı, burada ise doğru süreç başlatılmış ama tamamlanmamıştır. (4) 57 kişilik toplu bir işe alımın tamamının bu eksiklikle gerçekleşmiş olması, sorunun münferit değil, şirketin standart işe alım sürecinde yapısal bir eksiklik olduğunu gösterir.

Yapılacaklar:
1. 7315 sayılı Kanun'un 7'nci maddesine uygun bir Değerlendirme Komisyonu'nu derhal kurun (üst kademe yöneticisi başkanlığında, teftiş/denetim, personel ve hukuk birimi temsilcileriyle).
2. 2024 yılında işe başlatılan 57 kişi için önceden alınmış güvenlik soruşturması/arşiv araştırması sonuçlarını bu komisyona geriye dönük olarak sunup değerlendirtin.
3. Bundan sonraki her işe alımda, soruşturma sonucu gelmeden veya komisyon değerlendirmesi tamamlanmadan personelin fiilen göreve başlatılmamasını sağlayan bir süreç kuralı koyun.
4. Komisyonun kararlarını yazılı ve gerekçeli olarak atamaya yetkili amire sunma sürecini standart bir iş akışına bağlayın.

Uygulama önerisi: Güvenlik soruşturması sürecinin amacı, soruşturmayı başlatmak değil, sonucuna göre bilinçli bir işe alım kararı vermektir; bu kararı üretecek komisyon kurulmadığı sürece soruşturma talebi sonuçsuz bir formaliteden ibaret kalır. Denetçinin ölçüsü nettir: güvenlik soruşturması/arşiv araştırması sonuçları, 7315 sayılı Kanun'a göre kurulmuş bir Değerlendirme Komisyonu tarafından nesnel ve gerekçeli olarak değerlendirilmeden hiçbir personel fiilen göreve başlatılamaz.