Tek bir işi 36 parçaya bölüp her parçayı doğrudan temin limitinin altında tutmak neden usulsüz?

Bu, 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun açıkça yasakladığı bir davranışın, ihtiyacın eşik değerin altında kalacak şekilde parçalara bölünmesi, doğrudan uygulanmasıdır ve rekabeti, saydamlığı ve kaynakların verimli kullanımını doğrudan zedeler.

4734 sayılı Kanun'un 5'inci maddesi ihale sürecinin temel ilkelerini sayarken şu hükmü açıkça koyar: 'Eşik değerlerin altında kalmak amacıyla mal veya hizmet alımları ile yapım işleri kısımlara bölünemez.' Bu yasak, Kanun'un 22'nci maddesinin (d) bendindeki doğrudan temin muafiyetinin (büyükşehir sınırındaki idareler için belirli bir tutara kadar ilan ve teminat aranmaksızın alım yapılabilmesi) kötüye kullanılmasını önlemek için konmuştur. 2024/1 sayılı Kamu İhale Tebliği'yle 01.02.2024'ten itibaren büyükşehir sınırındaki idareler için bu doğrudan temin limiti 622.756,00 TL olarak belirlenmiştir, bu tutarın üzerindeki ihtiyaçlar için açık ihale veya diğer usullerin uygulanması zorunludur.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit somut rakamlarla ortaya konur: 'Mal ve Hizmet Alımlarına ilişkin ödeme emri belgesi ve eklerinin incelenmesi sonucunda toplam tutarı 14.199.841,50 TL olan 10 işin 36 parçaya bölünmesi ile Belediye tarafından aynı nitelikteki işlerin, aynı yüklenicilerden 2024 yılı limiti olan 622.756,00 TL'nin altında kalınarak doğrudan temin suretiyle gerçekleştirildiği tespit edilmiştir.' İdarenin savunması ise denetimde çürütülmüştür: 'Kamu İdaresi cevabında her ne kadar... kısımlara bölünerek alım gerçekleştirilmediği ifade edilmiş olsa da; bulguda tutarına ve sayısına yer verilen doğrudan temin limitleri altında gerçekleştirilen mal ve hizmet alımlarının bu kapsamda yapılmadığına ilişkin kanıtlayıcı belge ya da herhangi bir bilgi verilmediği anlaşılmıştır.'

Analiz: (1) Sayıştay'ın bölünme tespitindeki iki anahtar kanıt, 'aynı nitelikteki iş' ve 'aynı yüklenici' kriterleridir: 36 ayrı işlemin birbirinden bağımsız, farklı ihtiyaçlar olduğu iddia edilebilseydi bölünme tespiti zayıflardı, ama aynı işin aynı tedarikçiden tekrar tekrar küçük parçalar halinde alınması, bunun tek bir ihtiyacın yapay olarak bölündüğünü gösterir. (2) İdarenin savunmasının 'kanıtlayıcı belge yokluğu' nedeniyle reddedilmesi önemli bir usul dersidir: bir idarenin 'bölme yapılmadı' demesi yeterli değildir, her alımın gerçekten bağımsız bir ihtiyaç olduğunu gösteren belgeleme (talep tarihleri, gerekçe, farklı kullanım amaçları) olmadan bu savunma tutarsız kalır. (3) Bu uygulamanın sonucu, sadece usul ihlali değildir: doğrudan temin ilan ve teminat gerektirmediği için, aynı iş açık ihaleye çıkarılsaydı elde edilebilecek rekabetçi fiyat avantajından da vazgeçilmiş olabilir, bu, kaynakların verimli kullanılmaması ilkesinin somut bir görünümüdür. (4) 10 işin 36 parçaya bölünmesi (ortalama parça başına 3-4 alt işlem), bunun tek seferlik bir kararla değil, satın alma sürecinin rutin bir alışkanlığı haline geldiğini düşündürür.

Yapılacaklar:
1. Satın alma taleplerini konsolide eden bir mekanizma kurun: aynı nitelikteki/aynı yükleniciden yapılacak alım taleplerinin yıl içindeki toplam tutarını izleyen bir ön kontrol listesi oluşturun.
2. Doğrudan temin onayı verilmeden önce, aynı iş kaleminin son 12 ay içinde aynı yükleniciden başka doğrudan temin işlemleriyle temin edilip edilmediğini kontrol eden bir adım ekleyin.
3. Yıllık ihtiyaç planlamasını, tekrarlayan mal/hizmet kalemlerini önceden öngörüp toplu ihaleye çıkaracak şekilde revize edin.
4. İhale Komisyonu veya İç Kontrol biriminin, doğrudan temin işlemlerini periyodik olarak (örn. üç aylık) tarayarak parçalara bölünme riskini erken tespit etmesini sağlayın.

Uygulama önerisi: Bir ihtiyacın toplam tutarı ihale eşiğini aşıyorsa, bu ihtiyacı küçük parçalara bölüp her birini doğrudan temin limitinin altında tutmak, ihale mevzuatının aradığı rekabeti ve saydamlığı bilerek devre dışı bırakmaktır. Denetçinin ölçüsü nettir: aynı nitelikteki ve aynı yükleniciden temin edilen işler, toplam tutarları esas alınarak değerlendirilir, eşik değerin altında kalmak amacıyla yapılan hiçbir bölünme doğrudan temin usulünü meşrulaştırmaz.