Öğrenim yardımı ihtiyaç gözetmeden tüm lise son sınıf öğrencilerine avansla elden dağıtılırsa ne olur?

Bu, aynı ödemede kimlere yardım yapılabileceğine dair kanuni sınırın ve avansın hangi giderler için kullanılabileceğine dair kanuni sınırın birlikte aşıldığı, iki ayrı mevzuat ihlalinin iç içe geçtiği bir bulgudur.

Birinci sınır, sosyal yardımın kime yapılabileceğiyle ilgilidir. 5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14'üncü maddesi belediyelerin mahalli müşterek nitelikte sosyal hizmet ve yardım yapabileceğini, 60'ıncı maddenin (i) bendi ise belediye giderleri arasında sayılan yardımların ancak 'dar gelirli, yoksul, muhtaç ve kimsesizler ile engelliler'e yapılabileceğini düzenler. Yani bir kişiye belediye bütçesinden yardım yapılabilmesi için o kişinin bu kategorilerden en az birine girmesi şarttır, 'lise son sınıfta okumak' tek başına bu kriterlerden hiçbirini karşılamaz.

İkinci sınır, ödemenin hangi yöntemle yapılabileceğiyle ilgilidir. 5018 sayılı Kanun'un 35'inci maddesi avans (ön ödeme) mekanizmasını, gerçekleştirme işlemlerinin tamamlanması beklenemeyecek ivedi veya zorunlu giderler için sınırlı tutar; Ön Ödeme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'in 6'ncı maddesi de avans verilebilecek gider türlerini sınırlayıcı biçimde sayar (belirli tutara kadar yapım işleri, mal/hizmet alımları, konuk ağırlama gibi). Toplu ve önceden planlanmış bir eğitim desteği ödemesi, bu sayılan sınırlı gider türlerinden hiçbirine girmez.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit şöyledir: 'İdare tarafından... tüm lise son sınıf öğrencilerine ve... başka ilçede bulunan devlet okulunda öğrenim gören lise son sınıf öğrencilerine herhangi bir ihtiyaç durumu gözetilmeksizin eğitim desteği verilmesinin yukarıdaki mevzuat hükümlerine göre mümkün olmadığı değerlendirilmektedir.' İkinci ihlal de ayrıca tespit edilmiştir: 'destek olarak ödenecek tutar önce konuyla ilgili olarak görevlendirilen mutemetlere avans olarak verilmiş ve ilgili mutemetler tarafından okullara gidilerek imza karşılığında elden dağıtılmıştır. Halbuki avansla ilgili... mevzuat hükümlerine göre bu şekilde bir avans kullanımı da mümkün değildir.'

Analiz: (1) İki ihlal birbirini büyütür: yardımın kapsamı zaten mevzuata aykırı şekilde genişletilmişken (herkese, ihtiyaca bakılmaksızın), ödeme yöntemi de standart muhasebe/harcama sürecini (doğrudan banka hesabına ödeme, belgelendirme) atlayarak elden dağıtıma dönüşmüştür, bu da hem hesap verebilirliği hem izlenebilirliği zayıflatır. (2) 'İhtiyaç durumu gözetilmeksizin' herkese verilen bir destek, kamu kaynağının kanunun öngördüğü hedef kitleye (muhtaç, dar gelirli) değil, tüm nüfusa yayılması anlamına gelir, bu, sosyal yardımın seçiciliğini ortadan kaldırır ve idareyi bütçesel olarak öngörülemeyen bir yükümlülük altına sokar. (3) Bu bulgu, sosyal yardım sürecinde yazılı kriter eksikliğiyle aynı ailededir (bkz. sosyal-yardim-surecinin-yazili-duzenlemesinin-bulunmamasi); ancak burada sorun kriterin belirsizliği değil, var olan kanuni kriterin bilerek uygulanmamasıdır, herkese verilmesi, aslında bir kriter uygulanmadığının açık göstergesidir. (4) Avansın mutemetler eliyle elden dağıtılması, ödemenin doğru kişiye ulaştığının, doğru tutarda olduğunun ve muhasebeleştirildiğinin bağımsız doğrulanmasını zorlaştırır; bu da hem mali hem de idari risk taşır.

Yapılacaklar:
1. Eğitim/öğrenim desteği uygulamasını durdurup, 5393 sayılı Kanun'un 60'ıncı maddesindeki kriterlere (dar gelirli, yoksul, muhtaç, kimsesiz, engelli) uygun bir ihtiyaç tespiti sürecine dayandırın.
2. Yardımdan yararlanacak öğrencileri, ailenin gelir durumu ve ihtiyaç belgesi üzerinden değerlendiren bir başvuru ve inceleme mekanizması kurun.
3. Onaylanan yardımları avans/mutemet eliyle elden dağıtım yerine, doğrudan banka hesabına ödeme ve usulüne uygun harcama belgesi düzenleme yoluyla gerçekleştirin.
4. Mali Hizmetler biriminde avans kullanım taleplerinin Ön Ödeme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik'te sayılan gider türleriyle örtüşüp örtüşmediğini kontrol eden bir ön onay adımı oluşturun.

Uygulama önerisi: Belediye bütçesinden yapılan bir sosyal yardımın hem kime verileceği hem nasıl ödeneceği, idarenin takdirine değil kanunun çizdiği sınırlara bağlıdır. Denetçinin ölçüsü nettir: yardım, yalnızca kanunda sayılan ihtiyaç kriterlerini taşıyanlara yapılabilir ve ödeme, avans mekanizmasının kapsamına giren sınırlı gider türleri dışında, standart harcama usulüyle gerçekleştirilmek zorundadır.