Pazar yerinde çöp toplama yeri, tartı, aydınlatma yoksa ve tahsis ücreti tarifesi belirlenmemişse ne olur?

Bu, aynı pazar yerinde fiziki altyapı eksikliği ile mali tarife eksikliğinin yan yana bulunduğu, ikisi de Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in ayrı maddelerini ihlal eden bileşik bir bulgudur.

Yönetmeliğin 6'ncı maddesi, pazar yerinde bulunması zorunlu hizmet tesislerini tek tek sayar: pazarcı ve üretici satış yerleri, zabıta bürosu, çöp toplama yeri, elektronik tartılar, hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi, güvenlik kamerası ve tuvalet. Ayrı bir konu olan tahsis ücreti ise Yönetmeliğin 4'üncü maddesinde 2464 sayılı Kanun'a göre işgal edilen alanla orantılı olarak belediye meclisince belirlenen işgaliye harcı olarak tanımlanır; 15'inci madde ise bu ücretin her yıl belediye meclisince belirlenecek tarifeye göre yetkili memur veya kişilerce makbuz karşılığında tahsil edileceğini, günlük tahsil edilemiyorsa toplu tahsilatın bir ayı aşmayacağını düzenler.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit şöyledir: 'İdareye ait pazar yerinde Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik'in 6'ncı maddesinde belirlenen hizmet tesisi ve özelliklerden birçoğunun bulunmadığı ve satış yerlerinin tahsis ücretine ilişkin Belediye Meclisince herhangi bir tarife belirlenmediği görülmüştür.' Somut olarak 'Belediye pazar yerinde çöp toplama yeri, elektronik tartı, hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi ve güvenlik kamerasının bulunmadığı' tespit edilmiştir. İdare bulguya iştirak ederek eksik tesislerin tamamlanacağını ve tarifenin meclisçe belirleneceğini taahhüt etmiştir. Sayıştay'ın sonuç değerlendirmesi, iki eksikliğin neden birlikte ele alınması gerektiğini açıklar: 'tahsis ücretlerinin toplanmasında suistimale yol açılmaması adına Belediye Meclisince tarife belirlenmesi ve... asgari hizmet tesisleri ve özelliklerinin sağlanması gerekmektedir.'

Analiz: (1) İki eksiklik birbirini besler: tarife olmadan tahsil edilen bir ücret, hangi tutarın doğru olduğunu denetleyecek bir ölçüt taşımaz, bu da Sayıştay'ın özellikle vurguladığı 'suistimal' riskini doğurur; tıpkı sosyal yardımda yazılı kriter olmadan karar vermenin kişilerin inisiyatifine kalması gibi (bkz. sosyal-yardim-surecinin-yazili-duzenlemesinin-bulunmamasi), burada da parasal bir işlem, önceden belirlenmiş bir çerçeve olmadan yürütülmektedir. (2) Elektronik tartı ve aydınlatma gibi eksikliklerin tüketici güvenliği ve pazarcı-müşteri ilişkisinde doğrudan etkisi vardır, tartı eksikliği haksız tartım şikayetlerine, aydınlatma/kamera eksikliği ise güvenlik açığına yol açabilir; bunlar salt idari değil, hizmet kalitesi sorunlarıdır. (3) Tahsis ücretinin 2464 sayılı Kanun'a dayalı bir işgaliye harcı olması, bu kalemin de tıpkı tatil günü çalışma ruhsat harcı gibi meclis tarafından yıllık tarifeye dahil edilmesi gereken bir gelir kalemi olduğunu gösterir; tarifede unutulmuş bir kalem yıllarca fiilen tahsil edilemez veya keyfi tahsil edilir hale gelir (bkz. tatil-gunlerinde-calisma-ruhsat-harci-tarifede-yok). (4) İdarenin 'ivedilikle tamamlanacak' taahhüdü somut bir takvime bağlanmadığı sürece, bir sonraki denetimde aynı bulgunun tekrarlanma riski yüksektir.

Yapılacaklar:
1. Pazar yerinde eksik olan çöp toplama yeri, elektronik tartı, hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi ve güvenlik kamerasını somut bir takvimle tamamlayın.
2. Belediye Meclisi gündemine satış yerlerinin tahsis ücreti tarifesini görüşülmek üzere sunun ve her yıl güncellenecek şekilde kalıcı bir tarife mekanizması kurun.
3. Tahsis ücreti tahsilatını, meclisçe kabul edilen tarifeye dayalı makbuz karşılığı sisteme geçirin; günlük tahsil edilemeyen durumlarda bir aylık toplu tahsilat usulünü uygulayın.
4. Diğer pazar yerleri de dahil tüm satış alanlarını Yönetmeliğin 6'ncı maddesindeki asgari tesis listesiyle karşılaştıran bir kontrol listesi oluşturup periyodik olarak güncelleyin.

Uygulama önerisi: Bir pazar yerinin hem fiziki altyapısı hem de mali tahsilat düzeni, aynı yönetmeliğin ayrı ama birbirini tamamlayan hükümleriyle çerçevelenmiştir; biri eksikken diğerinin tam olması yeterli değildir. Denetçinin ölçüsü nettir: pazar yeri yönetmelikte sayılan asgari tesisleri barındırmak, tahsis ücreti de meclisçe önceden belirlenmiş bir tarifeye dayanmak zorundadır, ikisi birden eksikse hem hizmet kalitesi hem hesap verebilirlik riske girer.