Belediye şirketi art arda zarar ederken sermaye artırımıyla ayakta tutulmaya devam edilirse ne olur?

Bu, sermaye artırımının tek seferlik bir kurtarma değil, yıllar içinde kalıcı bir finansman alışkanlığına dönüştüğü ve şirketin altında yatan zarar sorununu çözmek yerine ertelediği durumdur.

5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu'nun 8'inci maddesi, kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında görevli herkesin kaynağı 'etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun' kullanmaktan sorumlu olduğunu; 11'inci maddesi üst yöneticilerin bu sorumluluğu meclise karşı taşıdığını; 68'inci maddesi ise dış denetimin tam olarak bu etkililik/ekonomiklik/verimliliğin belirlenmesi amacıyla yapıldığını düzenler. Belediye şirketlerine sermaye aktarımının kendisi mevzuata aykırı değildir, sorun, aktarımın sürdürülebilir bir iş modeli kurmak yerine sürekli zararı örtmek için tekrarlanmasıdır.

Bir Sayıştay bulgusunda bu örüntü somut rakamlarla ortaya konur: 'Belediyenin yüzde yüz sermayesine sahip olduğu şirkete, hibe alınması tarihinden bu yana toplam 163.058.339,18 TL ayni ve nakdi sermaye aktarımında bulunduğu görülmüştür', bu tutar, on bir ayrı sermaye artışı işlemiyle kademe kademe (1,1 milyon TL'den başlayıp son adımda 19,4 milyon TL'ye varan artışlarla) birikmiştir. Buna ek olarak belediye, şirketin yürüttüğü toplu ulaşım hizmeti için ücretsiz/indirimli kart sahiplerine yönelik 'gelir desteği' adı altında ayrıca 4.356.056,25 TL ödeme yapmıştır. Asıl çarpıcı nokta şudur: 'Şirket, 2022 yılında 12.414.904,19 TL, 2021 yılında 665.047,61 TL ve 2020 yılında 2.085.123,13 TL zarar etmiş buna rağmen, 2023 yılı içerisinde çeşitli spor kulüplerine destek olmak amacıyla nakdi olarak toplam 2.860.000,00 TL değerinde sponsorluk anlaşması yapmıştır.' Sayıştay'ın sonuç değerlendirmesi net: 'Belediye tarafından Şirkete sürekli kaynak aktarımında bulunulmasına rağmen zarar etmesinin önüne geçilemediği... Şirket faaliyetlerinin daha fazla kamu kaynağına ihtiyaç duymayacak şekilde sürdürülebilir kılınması için gerekli tedbirlerin alınması gerektiği' vurgulanmıştır.

Analiz: (1) Sermaye artırımının kendisi bir çözüm değil, semptomun ertelenmesidir: şirket zarar etmeye devam ettiği sürece her yeni sermaye enjeksiyonu bir önceki zararı kapatmaktan öteye geçmez ve idare fiilen sonu belirsiz bir tekrarlayan yükümlülük altına girer. (2) Zarar eden bir şirketin aynı yıl sponsorluk gibi isteğe bağlı, temel hizmetle doğrudan ilgisi olmayan harcamalar yapması, kaynak aktarımının şirket içinde önceliklendirilme biçimini sorgulatır, kamudan gelen sermaye, önce zararı kapatmaya değil serbestçe tasarruf edilebilir bir bütçeye dönüşmüş görünmektedir. (3) 'Gelir desteği' ödemesinin sermaye artırımından ayrı bir kalem olarak yapılması, aynı şirkete birden fazla kanaldan kaynak aktığını, bu kanalların toplam etkisinin tek bir tabloda değerlendirilmediğini gösterir, mali izleme, sermaye artırımı ve hizmet bazlı destekleri birlikte görmelidir. (4) Bu bulgu, mevzuatta olmayan bir ödeme kaleminin hakedişe eklenmesinden (bkz. belediye-sirketi-hakedisine-huzur-hakki-eklenmesi) farklıdır: burada her aktarım kendi başına mevzuata uygun olabilir, ama toplamda kurduğu tablo, sürekli zarar, sürekli sermaye, isteğe bağlı harcama, kamu kaynağının verimli kullanılmadığına işaret eder.

Yapılacaklar:
1. Şirketin son beş yıllık gelir-gider yapısını, zarar kaynaklarını (personel maliyeti, tarife altı hizmet, atıl kapasite vb.) kalem kalem analiz eden bir rapor hazırlatın.
2. Şirket için somut, ölçülebilir bir sürdürülebilirlik/kara geçiş planı (maliyet azaltımı, tarife revizyonu, hizmet kapsamının gözden geçirilmesi) talep edip meclise sunun.
3. Şirketin isteğe bağlı harcamalarını (sponsorluk, bağış vb.) şirket zarardayken meclis onayına tabi ayrı bir kalem haline getirin.
4. Sermaye artırımı ve hizmet bazlı destek (gelir desteği vb.) ödemelerini tek bir konsolide tabloda izleyerek şirkete aktarılan toplam kamu kaynağını yıllık olarak meclise raporlayın.

Uygulama önerisi: Belediye şirketine yapılan sermaye artırımı, şirketin kendi ayakları üzerinde durmasını sağlayacak bir köprü değil de kalıcı bir alışkanlık haline geldiğinde, kamu kaynağı sürdürülebilir bir işletmeyi değil süregelen bir zararı finanse etmeye başlar. Denetçinin ölçüsü nettir: kamu kaynağı aktarımı, şirketi daha fazla kamu kaynağına ihtiyaç duymayacak hale getirmeyi hedeflemek zorundadır, tersine, aktarımın kendisi zararın nedenini gizleyen bir alışkanlığa dönüşemez.