Yapı denetim görevlisi için yaptırılan bina/baraka sözleşmede tarif edilmez ve iş bitince teslim alınmazsa ne olur?

Bu, Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin emredici bir hükmünün hem kurulum aşamasında hem de kapanış aşamasında ihlal edildiği, bileşik bir bulgu olarak değerlendirilir.

Şartnamenin 16'ncı maddesi üç ayrı yükümlülük öngörür: yüklenici, yapı denetim görevlisinin çalışması için gerekli bina/barakaları sözleşmede belirlenen şartlar altında hazırlayıp bedelsiz teslim edecek; bu binalar iş bitiminde idarenin malı olacak; bedelsiz yapılanlar ise ancak sözleşmede bu yönde düzenleme varsa yüklenici tarafından kaldırılabilecek, aksi halde idare bunları yüklenici nam ve hesabına kaldırtmaya yetkili olacaktır. Sözleşmenin 8'inci maddesi de ihale dokümanı ile sözleşme hükümleri arasında öncelik sırasını netleştirir; Genel Şartname bu hiyerarşide sözleşmeden hemen sonra gelir.

Bir Sayıştay bulgusunda tespit şu şekilde özetlenir: 'yüklenici tarafından yapılması gereken bina ve barakaların alan büyüklüğü, yüksekliği, iç donanım vb. diğer özelliklerin nasıl olacağına ilişkin sözleşmesinde şartların belirtilmediği ve yaptırılan bu bina ve barakaların işin bitiminde idarece teslim alınmayarak yükleniciye ekonomik avantaj sağlandığı tespit edilmiştir.' İdarenin savunması ise sorunu örtük biçimde kabul eder niteliktedir: bazı işlerde baraka talep edildiği belirtilmiş, ama bundan sonraki sözleşmelere bu hususların dahil edileceği taahhüt edilmiştir, yani geçmiş uygulamada standart bir şart metni bulunmadığı zımnen doğrulanmıştır.

Analiz: (1) Şartname hükmü şartsız değildir; bina/baraka özelliklerinin 'sözleşmesinde belirlenmesi' önkoşuluna bağlıdır, bu boşluk bırakıldığında hüküm fiilen uygulanamaz hale gelir, tıpkı gecikme cezası öngörülmeyen araç kiralama sözleşmelerinde yaptırımın işlemez kalması gibi (bkz. arac-kiralama-cezai-sart-ongorulmemesi). (2) 'İşin bitiminde idarenin malı olur' kuralı otomatik değildir; kabul işlemleri sırasında idarenin bu bina/barakaları fiilen teslim alması (veya sözleşmede öngörülüyorsa yükleniciye kaldırtması) ayrı bir idari işlemdir, kabul tutanağı bu kalemi atlarsa mülkiyet fiilen askıda, kullanım ise yüklenicide kalır. (3) 'Yükleniciye ekonomik avantaj sağlandığı' ifadesi, konunun salt şekli bir eksiklik değil, mali sonucu olan bir usulsüzlük olarak nitelendirildiğini gösterir, bedelsiz yaptırılan bir yapının fiilen yüklenicide bırakılması, karşılıksız bir kazanım transferidir. (4) İdarenin 'ileriye dönük düzeltme' taahhüdü, geçmiş işler için kabul tutanaklarının yeniden gözden geçirilmesi ihtiyacını ortadan kaldırmaz.

Yapılacaklar:
1. Yapım işleri idari/teknik şartname taslaklarına, yapı denetim görevlisi için yapılacak bina/barakaların alan, yükseklik ve iç donanım özelliklerini somut olarak tarif eden standart bir madde ekleyin.
2. Bedelsiz yaptırılan bina/barakaların iş bitiminde yüklenici tarafından kaldırılıp kaldırılmayacağını sözleşmede açıkça düzenleyin; düzenlenmemişse idarenin teslim alma yükümlülüğü doğduğunu kabul komisyonlarına hatırlatın.
3. Kabul tutanağı şablonuna, yapı denetim görevlisi bina/barakalarının teslim alındığına dair ayrı bir madde/kontrol kutusu ekleyin.
4. Devam eden veya yakın zamanda kabulü yapılmış işlerde bu kalemin atlanıp atlanmadığını gözden geçirin; atlanmışsa yükleniciyle mülkiyet/kaldırma hususunu netleştirin.

Uygulama önerisi: Genel Şartname'nin standart bir maddesi, sözleşmeye somut şartlarla aktarılmadığı sürece uygulanabilir bir yükümlülük değil, yalnızca atıfta bulunulan bir metin olarak kalır. Denetçinin ölçüsü nettir: bedelsiz yaptırılan bir yapı, kabul aşamasında ya idarenin envanterine girer ya da sözleşmeye dayanarak kaldırılır, üçüncü bir hal, yükleniciye gerekçesiz bırakılmış bir kazanımdır.