Personel çalıştırılmasına dayalı hizmet alımıyla çalışan işçilere de mutemet ataması yapmadan avans verebilir miyiz?

Kişilerin güvenilir olması, avans açma yetkisinin hukuki dayanağını oluşturmaz, 5018 sayılı Kanun, ön ödemenin (avans/kredi) sadece ve sadece usulüne uygun atanmış harcama yetkilisi mutemetlerine yapılabileceğini öngörür, ve bu kişilerin kamu görevlisi olması, sistemin güvencesinin temelini oluşturur: 2023 denetiminde aynen, 'Ön ödeme işlemlerinde harcama yetkilisi MUTEMEDİ OLARAK GÖREVLENDİRİLMEYEN kişilere avans açılmaktadır.' Ön Ödeme Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik m.9, her harcama biriminin yalnızca bir mutemet görevlendirebileceğini, bu görevlendirmenin resmi bir yazıyla yapılıp dosyalanması gerektiğini düzenler; m.11 ise mutemetlerin sorumluluğunu tarif eder: 'mutemetlerce süresi içinde mahsup edilmeyen avanslar hakkında 6183 sayılı... Kanun hükümlerinin uygulanacağı, kanunen geçerli bir mazereti olmaksızın avanslarını süresinde mahsup etmeyen mutemetler hakkında ise ayrıca tabi oldukları PERSONEL MEVZUATININ DİSİPLİN HÜKÜMLERİNE göre de işlem yapılacağı'. Denetim, sizin somut durumunuzda bu güvencenin çöktüğünü tespit eder: 'personel çalıştırılmasında dayalı hizmet alımı kapsamında Tarsus İmar Ticaret Limited Şirketi'nden temin edilen 9 PERSONELE toplam 150.615,04 TL avans açıldığı görülmüştür. Söz konusu personelin KAMU GÖREVLİSİ OLMAMALARI NEDENİYLE süresinde kapatılmayan avanslar hususunda DİSİPLİN HÜKÜMLERİNİN UYGULANMASI MÜMKÜN OLMAYACAKTIR.' İdarenizin cevabı ('her birim için memur personele mutemet görevlendirilecek ve sadece onlara avans verilecek') doğru yönü göstermiştir; denetim sonucu da bunu teyit eder: 'Ön ödeme işlemlerinde mevzuatın öngördüğü esaslar çerçevesinde görevlendirme yapılması gerekmektedir.'

Analiz: (1) 'Güvenilir kişiler' değerlendirmesi; KİŞİSEL GÜVEN ile KURUMSAL GÜVENCE MEKANİZMASI'nı karıştırır: mutemet sistemi, sadece 'bu kişiye güveniyoruz' demek değildir, resmi atama, o kişiyi 6183 sayılı Kanun'un tahsilat yetkisine ve kendi personel mevzuatının disiplin hükümlerine tabi hale getirir; yani sistem, kişinin dürüstlüğüne değil, o kişiyi bağlayan hukuki sonuçlara dayanır (sarkoy-ctv-emlak-vergisi ve gaziantepski-ctv-kuyu-suyu dosylarının 'pratik bir kısayol, kanunun kurduğu güvence mekanizmasını devre dışı bırakabilir' sürümü: bir kontrol mekanizmasının işlevi, sadece hedeflenen sonucu değil, o sonuca ulaşılmazsa devreye girecek yaptırımı da içerir; yaptırımın uygulanamadığı bir yapı, kontrolsüz bir yapıdır). (2) Hizmet alımı personeline mutemet sıfatı verilemez, çünkü bu kişiler idarenin 'personel mevzuatına' hiç tabi değildir: bir memur veya sürekli işçi, avansını süresinde kapatmazsa disiplin soruşturmasıyla karşılaşabilir, bu tehdit, mutemetlerin zamanında mahsup yapmasını sağlayan asıl caydırıcı unsurdur; oysa hizmet alımı yoluyla çalışan bir kişi için böyle bir disiplin ilişkisi hiç yoktur, dolayısıyla avansın geri dönmemesi riski yapısal olarak yüksektir. (3) 151 bin TL'lik toplam tutar, riskin soyut değil somut olduğunu gösterir: bu sadece teorik bir uyumsuzluk değildir, 9 kişiye açılan avansın toplamı, kurumun tahsil güvencesi zayıf bir alacak stokuna dönüşmüş olabileceğini gösterir. (4) Düzeltme; her harcama birimi için sadece memur/sürekli işçi statüsündeki personelden resmi olarak mutemet atanması, hizmet alımı personeline avans açma uygulamasının tamamen durdurulmasıdır.

Yapılacaklar: (1) Hizmet alımı personeline açılmış olan avansların mahsup/tahsil durumu tek tek kontrol edilsin. (2) Her harcama birimi için, memur veya sürekli işçi statüsündeki personelden resmi yazıyla bir mutemet atansın ve bu atama dosyalanıp saklansın. (3) Hizmet alımı yoluyla çalışan personele avans açma uygulaması derhal durdurulsun. (4) Muhasebe biriminde, avans taleplerinin sadece resmi mutemet listesindeki kişilerden kabul edilmesini sağlayacak bir kontrol noktası oluşturulsun.

Uygulama önerisi: avans/ön ödeme yetkisini 'kim güvenilir' sorusuyla değil, 'kim resmi olarak mutemet atanmış ve hangi disiplin/tahsilat mevzuatına tabi' sorusuyla belirleyin. Ve denetçinin ölçüsü nettir: bir kontrol mekanizmasının (mutemet sistemi) güvencesi, sadece yetkiyi kullanan kişiye değil, o kişiyi hukuken bağlayan yaptırımlara dayanır; yaptırımın uygulanamadığı bir kişiye yetki vermek, mekanizmayı işlevsiz kılar.