Ücretsiz seyahat günlerinde diğer işletmeler sübvanse edilirken biz neden edilmiyoruz?

Sorun etti çünkü 'para akışı yok' algınız yanlış, sübvansiyon parası tam olarak bu ücretsiz geçişler için akmaktadır, sadece bu paranın bir kısmı sizin komisyon sözleşmenizin kapsamına hiç girmemiştir: 2024 denetiminde aynen, 'toplu ulaşım hizmeti sağlayan işletmelerin giderlerinin İBB tarafından sübvanse edildiği, ancak ulaşım hizmetinin tüm paydaşları ile entegre çalışan Şirket'in söz konusu günlerde kendisine verilen toplu ulaşımdan kaynaklı görevlerine devam etmesine rağmen sübvanse edilmediği ve şirketin bu şekilde gelir kaybına uğradığı görülmüştür.' Denetim, sizin fiilen yaptığınız işi ayrıntılı tarif eder: 'toplu ulaşımın ücretsiz olduğu günlerde de İstanbulkartlar kullanılmakta, kart merkezleri faaliyetini sürdürmekte, otobüslerde bulunan validatörler ile metrolardaki turnikeler çalışmaya devam etmekte, kullanıcılar biletmatikleri kullanmakta; kısacası genel yönetim giderleri dışındaki TÜM OPERASYONEL GİDERLER toplu ulaşımın ücretsiz olduğu günlerde de gerçekleşmeye devam etmektedir.' Yani sizin maliyetleriniz ücretli günle aynıdır, ama geliriniz sıfırdır, oysa diğer işletmeler (otobüs, metro operatörleri) tam da bu aynı durumdan dolayı (ücretsiz geçiş ama devam eden maliyet) sübvanse edilmektedir. Rakamlar çarpıcıdır: İBB'nin 2024'te toplu ulaşım işletmelerine verdiği sübvansiyon yaklaşık 1.928.471.175 TL'dir; gerçek geçiş sayısına bağlı kısmı (785.290.974 TL) üzerinden hesaplanan muhtemel komisyon geliri 23.331.866 TL olurdu, ama şirketiniz, sözleşmesinde bu hükmün bulunduğu sadece Metro İstanbul ve TCDD'den 11.241.842 TL komisyon almış, geri kalan 12.090.024 TL'lik muhtemel komisyon gelirinden MAHRUM KALMIŞTIR, çünkü diğer tüm işletmelerle yapılan sözleşmelerde 'bu işletmelerin sübvansiyon gelirleri üzerinden komisyon alınacağına ilişkin bir ibare bulunmamaktadır.'

Analiz: (1) 'Para akışı yok, adil' sezgisi; sübvansiyonun kime, hangi maliyeti karşılamak için verildiğini gözden kaçırır: sübvansiyon, 'ücretsiz geçiş nedeniyle oluşan gelir kaybını' telafi etmek için ödenir, bu gelir kaybı sadece otobüs/metro işletmecisinde değil, aynı geçişi işleyen sizin sisteminizde de oluşur; 'bize para gelmiyor' demek, sözleşmenizin bu geliri talep edecek bir maddesi olmadığı anlamına gelir, sizin maliyete katlanmadığınız anlamına gelmez (dolmus-plaka-ihalesiz-kullanim ve mudur-gorevlendirme-kadro-amaci dosylarının 'sözleşme boşluğu, maliyetin yokluğu anlamına gelmez' sürümü: bir gelirin sözleşmede talep edilebilir olmaması, o geliri hak etmediğiniz anlamına gelmez, sadece tahsil mekanizmanızın eksik olduğu anlamına gelir). (2) Metro İstanbul ve TCDD ile yapılan sözleşmeler, aslında 'doğru modelin' zaten var olduğunu gösterir: eğer bu iki işletmeyle komisyon alınacağına dair madde varsa, bu, şirketinizin teknik olarak böyle bir hak talep edebileceğinin kanıtıdır, sorun modelin yokluğu değil, bu modelin diğer tüm işletmelerle yapılan sözleşmelere aktarılmamış olmasıdır; bu bir tutarsızlık, kasıtlı bir tercih değildir. (3) Ekosistemin bir paydaşının sübvanse edilmemesi, sistemin bütünlüğünü tehdit eder: siz, toplu ulaşım sisteminin görünmez ama vazgeçilmez bir parçasısınız, kart altyapısı çökerse, sübvanse edilen otobüs/metro işletmeleri de hizmet veremez; bu kritik altyapı sağlayıcısının sistematik olarak gelir kaybına uğraması, uzun vadede sistemin sürdürülebilirliğini riske atar. (4) Düzeltme; tüm üye işyeri sözleşmelerine, Metro İstanbul/TCDD sözleşmelerindeki gibi sübvansiyon geliri üzerinden komisyon alınacağı hükmünü eklemektir, nitekim şirket bu yönde sözleşme güncelleme çalışması başlattığını bildirmiştir.

Yapılacaklar: (1) Tüm toplu ulaşım işletmeleriyle yapılan sözleşmelere, sübvansiyon geliri üzerinden komisyon alınacağı hükmü eklensin. (2) Geçmiş dönem için oluşan gelir kaybının (12,1 milyon TL) telafisi İBB ile görüşülsün. (3) Sübvansiyon hesaplama/dağıtım sürecine şirketin komisyon hakkı da standart bir kalem olarak dahil edilsin. (4) Benzer altyapı sağlayıcısı şirketlerin sübvansiyon/gelir modelleri genel olarak gözden geçirilsin.

Uygulama önerisi: ekosistem ortaklarınızın sübvansiyon yapısında tek soruluk kontrol uygulayın: 'ücretsiz günlerde maliyete katlanan her paydaş, bu maliyeti telafi edecek bir gelir modeline sahip mi?' Değilse, o paydaş sistematik olarak gelir kaybediyor demektir; ve denetçinin ölçüsü nettir: bir hizmetin ücretsiz sunulması, o hizmeti sağlayanların maliyetlerinin de ücretsiz olduğu anlamına gelmez.