İşçiler yıllık izinlerini kullanmayıp biriktirsin, emeklilikte toptan ödeyelim, olur mu?

Sorun etti çünkü 'işçi parayı tercih ediyor' diye bir seçenek kanunda yoktur, yıllık ücretli izin, işçinin vazgeçemeyeceği bir haktır ve işverenin görevi bu izni fiilen kullandırmaktır, işçinin tercihine bırakıp para ödemek değildir: 2024 denetiminde ölçek çarpıcıdır, 'kurum bünyesinde istihdam edilen 232 işçinin TOPLAM 38.321 GÜN yıllık izinlerini kullanmayıp biriktirdiği ve biriktirilen izinlerin emeklilik aşamasında toplu izin ücreti olarak ödendiği/ödeneceği' tespit edilmiştir, kişi başına ortalama 165 gün, yani neredeyse yarım yıllık birikmiş izin demektir. Hukuki çerçeve son derece açıktır: Anayasa m.50, dinlenmek çalışanların bir hakkıdır; 4857 sayılı İş Kanunu m.53, işçilere yıllık izin verilir ve 'yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez'; m.56, yıllık iznin 'sürekli bir şekilde verilmesi işveren için ZORUNLUDUR'. m.59'daki (iş sözleşmesi sona erdiğinde kullanılmayan izin ücretinin ödenmesi) hükmün nasıl yorumlanmaması gerektiğini denetim özellikle vurgular: 'İş sözleşmesinin... sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden... ödeneceğine yönelik düzenlemenin, yıllık iznin kullanılıp kullanılmamasına ilişkin BİR ESNEKLİK OLARAK DEĞİL, izin kullanılamadan iş akdinin feshedilmiş olması durumlarında, işçinin MAĞDURİYETİNİN ÖNLENMESİ olarak algılanması gerekmektedir.' Yani bu madde, istisnai bir güvence hükmüdür (iş akdi beklenmedik şekilde sona erdiğinde işçi mağdur olmasın diye), rutin bir 'izin yerine para' seçeneği değildir. Kanun ayrıca bu ihmalin cezai sonucunu da düzenler: m.103, Yönetmeliğe aykırı olarak izin kullandırmayan işverene her işçi için idari para cezası verilir, ve 'İdari para cezası ödenmesi durumunda, görevini yapmayan harcama yetkililerine RÜCU EDİLMESİ mevzuat gereğidir.'

Analiz: (1) 'İşçi parayı tercih ediyor, mağduriyet yok' savunması; bireysel tercihin kamu düzenindeki bir hakkı geçersiz kılabileceğini varsayar: yıllık izin, sadece bireysel bir fayda değil, kamu düzeni kapsamında korunan bir haktır, bu yüzden kanun 'vazgeçilemez' der; bir işçinin 'ben parayı tercih ederim' demesi, işvereni izin kullandırma yükümlülüğünden kurtarmaz, çünkü bu yükümlülük işçinin kısa vadeli tercihini değil, uzun vadeli sağlık ve dinlenme ihtiyacını korumaya yöneliktir (belediye-otobus-sozlesme-disi-arac ve rucu-sorumluluk-dava dosylarının 'bireysel rıza, kamu düzeni kuralını geçersiz kılmaz' sürümü: bir hakkın sahibinin o haktan feragat etmek istemesi, kanunun o feragati yasakladığı durumlarda önemsizdir). (2) 232 işçi ve 38.321 gün, 'birkaç istisnai durum' değil, sistemik bir yönetim eksikliğidir: bu ölçekte bir birikim, tek tük işçilerin kişisel tercihi olamaz, bu, idarenin yıllar boyunca izin kullandırma konusunda hiçbir aktif tedbir almadığını, sürecin kendi haline bırakıldığını gösterir; m.56'nın 'sürekli verilmesi zorunludur' ifadesi, işverenin pasif kalamayacağını, izin kullanımını planlaması ve takip etmesi gerektiğini ima eder. (3) Emeklilikte toplu ödeme, hem mali hem de personel planlaması açısından risklidir: yıllar boyunca biriken izin ücretlerinin hepsinin bir anda, emekliliğin güncel ücreti üzerinden ödenmesi, bütçeye ani ve büyük bir yük bindirir, üstelik işçi bu süre boyunca hiç dinlenmemiş olarak çalışmaya devam etmiştir, bu da hem işçi sağlığı hem de iş verimliliği açısından bir risktir. (4) Düzeltme; mevcut birikmiş izinlerin planlı bir şekilde kullandırılması, ileriye dönük olarak yıllık izin kullanımını izleyen ve zorunlu kılan bir sistem kurulmasıdır.

Yapılacaklar: (1) Mevcut personelin birikmiş izin durumu tespit edilip, kullanım için planlı bir takvim oluşturulsun. (2) Yıllık izin kullanımını izleyen ve hatırlatan bir personel takip sistemi kurulsun. (3) İzin kullandırmayan birim yöneticileri için m.103 kapsamındaki idari para cezası riski ve rücu sorumluluğu hatırlatılsın. (4) İzin planlaması, iş yükü ve hizmet sürekliliğini de gözeten bir sıraya bağlansın (m.60 kapsamında).

Uygulama önerisi: personel izin yönetiminizde tek soruluk kontrol uygulayın: 'işçilerimizin izin kullanımını biz mi planlıyoruz, yoksa işçinin kendi tercihine mi bırakıyoruz?' İkincisiyse, kanunun 'sürekli verilmesi zorunludur' hükmünü ihlal ediyor olabilirsiniz; ve denetçinin ölçüsü nettir: yıllık izin, işçinin parayla değiştirebileceği bir seçenek değil, işverenin fiilen kullandırmakla yükümlü olduğu vazgeçilmez bir haktır.