Toplu iş sözleşmesiyle, kaza tazminatının %90'ını kusura bakmadan üstlenebilir miyiz?

Adil bir koruma gibi görünüyor ama sorun tam da 'kusur oranına bakılmaksızın' kısmında, çünkü bu hüküm, gerçekten %100 kusurlu bulunan bir şoförün bile büyük ölçüde korunmasına yol açıyor, ve bu 5018 sayılı Kanun'un sorumluya rücu ilkesiyle çelişiyor: 2024 denetiminde aynen, 'İETT otobüslerini kullanan şoför personelin karıştığı trafik kazalarında meydana gelen hasara ait tazminat bedelinin şoföre yüklenecek miktarının, ASLİ VE TALİ KUSUR ORANINA BAKILMAKSIZIN %90'ının İdarece karşılandığı, şoför personele yalnızca %10'unun rücu edildiği görülmüştür.' Denetimde somut bir mahkeme kararı örnek gösterilir: İstanbul Anadolu 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, bir kazada İETT şoförünün karşı şeride geçerek çarptığını, 'kazanın meydana gelmesinde ASLİ VE %100 KUSURLU olduğunu' ve karşı taraf sürücünün 'kusurunun olmadığını' tespit etmiştir, yani mahkeme kararıyla dahi netleşmiş, hiçbir tartışmaya yer bırakmayan bir kusur durumunda bile, şoför tazminatı ödedikten sonra idareye başvurmuş ve TİS m.38 gereği bu tutarın %90'ını geri almıştır. Hukuki çelişki, 5018 sayılı Kanun m.48'de yatar: kamu idaresi, 'kendisine verilen taşınırlara verilen zararlardan sorumlu' olan görevlilere karşı 'verilen zararların sorumlularına ödettirilmesini sağlamakla yükümlüdür.' Denetim, TİS maddesinin bu ilkeyle doğrudan çeliştiğini belirtir: 'Söz konusu toplu iş sözleşmesi (TİS) hükmünün 5018 sayılı Kanun'un 48'inci maddesine aykırı olduğu değerlendirilmektedir.'

Analiz: (1) 'İstanbul trafiği zor, şoförü korumalıyız' savunması; genel bir risk faktörünü, bireysel kusurun sonucundan ayırt etmez: İstanbul trafiğinin yoğun ve zorlu olması gerçek bir faktördür ve bu, kazaların olasılığını artırabilir, ama bu genel risk, belirli bir şoförün belirli bir kazada işlediği somut kusuru (örneğin karşı şeride geçmek) ortadan kaldırmaz; TİS maddesi, genel riski gerekçe göstererek, bireysel kusuru neredeyse önemsiz hale getirmektedir (rucu-sorumluluk-kaybedilen-dava ve sirket-personeli-mudur-gorevlendirme dosylarının 'genel risk faktörü, bireysel sorumluluğu ortadan kaldırmaz' sürümü: çalışma koşullarının zor olması, kusurlu davranışın sonucunu üstlenmemek için bir gerekçe değildir). (2) '%90 koruma', kaza önleme motivasyonunu zayıflatan bir teşvik yapısı yaratır: eğer bir şoför, %100 kusurlu bulunsa bile tazminatın sadece %10'unu ödeyeceğini biliyorsa, dikkatli sürmenin kişisel finansal riski büyük ölçüde ortadan kalkar, bu, ekonomistlerin 'ahlaki tehlike' (moral hazard) dediği durumdur: sigortalanan/korunan taraf, korumanın maliyetini taşımadığı için daha az dikkatli davranma eğilimine girebilir; denetim de bunu vurgular, düzenlemenin 'şoför personeli kazalara sebebiyet vermekten alıkoyacak' nitelikte olmadığını belirtir. (3) Toplu iş sözleşmesi olması, üst kanuna aykırılığı meşrulaştırmaz: TİS, işveren (burada kamu idaresi) ile sendika arasında müzakere edilmiş bir belgedir, ama bu müzakere süreci, sonucun 5018 gibi üst bir kanunla çelişmesini haklı kılmaz; bir hüküm ne kadar uzun süredir yürürlükte olursa olsun, kanuna aykırılığı kendiliğinden düzelmez. (4) Düzeltme; TİS'in bu maddesinin, sözleşme yenileme döneminde, kusur oranını gerçek anlamda etkili kılacak (asli kusurlu şoförün daha fazla sorumluluk taşıyacağı) şekilde yeniden müzakere edilmesidir, nitekim idare bunu taahhüt etmiştir.

Yapılacaklar: (1) Mevcut TİS'in yürürlük süresi dolduğunda, zarardan mesuliyet maddesi kusur oranını gerçek anlamda yansıtacak şekilde yeniden düzenlensin. (2) Bu süreçte, asli kusurlu şoförlere daha yüksek sorumluluk payı öngören bir kademeli yapı değerlendirilsin. (3) Geçiş döneminde, mahkeme kararıyla asli/tam kusur tespit edilen vakalar ayrıca izlenip veri toplansın. (4) Benzer 'kusura bakılmaksızın sabit oran' içeren başka TİS/sözleşme maddeleri olup olmadığı taransın.

Uygulama önerisi: personel sorumluluk maddelerinizde tek soruluk kontrol uygulayın: 'bu madde, kusur oranı ne olursa olsun aynı sonucu mu veriyor?' Veriyorsa, kusur tespitinin fiilen bir anlamı kalmamış olabilir; ve denetçinin ölçüsü nettir: toplu sözleşme özgürlüğü, kamu kaynağının sorumluya rücu edilmesini öngören üst kanun hükmünü geçersiz kılamaz.