Halimizde fiyat panosu ve ağırlık kontrol ünitesi yoksa, yine de faaliyet gösterebilir mi?

Fiziki tesislerin yeni binaya ertelenmesi anlaşılabilir, ama teminat ve hal rüsumu tahsilatının da aynı gerekçeyle ertelenmesi ayrı bir sorundur, çünkü bunlar bina durumuna değil, faaliyetin kendisine bağlı mali yükümlülüklerdir: 2024 denetiminde aynen, 'Nizip Halinde toptancı hallerinde bulunması gereken hususların ekseriyetle tesis edilmediği, bazı işyerlerinden teminat ve hal rüsumu ALINMADIĞI tespit edilmiştir.' Sebze ve Meyve Ticareti ve Toptancı Halleri Hakkında Yönetmelik iki ayrı yükümlülük seti kurar: m.9, hallerde 'iş yerleri, idare binası, fiyat panosu, bilgi işlem sistemi, hoparlör sistemi, aydınlatma sistemi, güvenlik kamerası, giriş-çıkış kontrol kulübesi, ağırlık kontrol ünitesi, çöp toplama yeri, tuvalet, otopark, boş ambalaj depolama yeri' bulunması zorunludur, bunlar fiziki altyapı gereksinimleridir; m.31, halde faaliyet gösterenlerden, kiracı için işyerinin bir yıllık kira bedelinden az olmayan teminat alınır; m.44, toptancı halinde satılan mallardan %1, hal dışında satılanlardan %2 oranında hal rüsumu alınır, bunlar ise mali/idari yükümlülüklerdir ve halin fiziksel durumundan bağımsız olarak işlemesi gereken mekanizmalardır. Yani bina hasarlı olsa da, halde faaliyet devam ediyorsa, o faaliyetten teminat ve rüsum alınmaya devam etmelidir, bina eksikliği, mali tahsilat mekanizmasını askıya almanın gerekçesi olamaz. İdarenin cevabı da bu ayrımı zaten kabul eder: 'depremde hasar gören Nizip Halinin yıkılarak yeni bir hal inşa edileceği, teminat ve hal rüsumu ile ilgili çalışmaların ise yapılmaya BAŞLANDIĞI' ifade edilmiştir, yani idare de mali kısmın ayrı ve öncelikli ele alınması gerektiğini fiilen kabul etmiştir.

Analiz: (1) 'Bina hazır olmadan hiçbir şeyi tamamlayamayız' sezgisi; fiziki eksiklik ile mali eksikliği tek bir sorun gibi görür: deprem hasarı, yönetmelikte sayılan fiziki tesislerin (fiyat panosu, kamera, ağırlık ünitesi) kurulmasını gerçekten geciktirebilir, bu tesisler binanın kendisiyle iç içedir; ama teminat almak ve hal rüsumu tahakkuk ettirmek, bina durumundan bağımsız, idari bir işlemdir, kiracı halde faaliyet gösterip mal satıyorsa, bu faaliyetten doğan mali yükümlülüğün tahsili binanın fiziksel durumuyla ilişkilendirilemez (belediye-otobus-terminali-elektrik-tahsilat ve garantili-parca-takibi dosylarının 'fiziki eksiklik, mali tahsilatı durdurmaz' sürümü: bir binanın hasarlı olması, o binada faaliyet gösterenlerden alınacak bedeli askıya almaz). (2) Mücbir sebep (deprem), gerçek bir erteleme gerekçesidir ama kapsamı sınırlıdır: deprem gibi bir afet, idarenin kontrolü dışındaki bir gerekçedir ve fiziki yatırımların gecikmesini makul kılar, ama bu mücbir sebep, idarenin her türlü yükümlülüğünü değil, yalnızca doğrudan etkilenen (bina/altyapı) kısmı erteler; teminat alma ve rüsum tahsilatı gibi idari/mali süreçler, ayrı bir personel/prosedür meselesidir ve depremden doğrudan etkilenmez. (3) 'Ekseriyetle tesis edilmedi' ifadesi, sorunun münferit değil sistemik olduğunu gösterir: denetim, tek bir eksik tesisten değil, yönetmelikte sayılan unsurların çoğunluğunun eksik olduğundan bahseder, bu, halin bütünsel bir standarda hiç oturtulmadığını, sadece bina yenileme sürecinin bir gerekçe olarak kullanıldığını düşündürebilir. (4) Düzeltme; fiziki tesislerin yeni bina tamamlanana kadar ertelenmesi kabul edilebilir olsa da, teminat alımı ve hal rüsumu tahsilatının derhal ve bina durumundan bağımsız olarak başlatılmasıdır.

Yapılacaklar: (1) Halde faaliyet gösteren tüm işyerlerinden teminat alınması süreci derhal başlatılsın. (2) Hal rüsumu tahsilatı (satılan mallardan %1/%2) geriye dönük ve ileriye dönük olarak düzenli hale getirilsin. (3) Yönetmelikte sayılan fiziki tesislerin yeni bina projesine dahil edilip edilmediği teyit edilsin. (4) Yeni bina tamamlanana kadar geçici fiziki önlemler (geçici fiyat panosu, geçici ağırlık kontrolü vb.) değerlendirilsin.

Uygulama önerisi: afet/hasar nedeniyle ertelenen yükümlülüklerinizde tek soruluk ayrım yapın: 'ertelediğimiz şey fiziki bir yatırım mı, yoksa faaliyetten doğan bir mali tahsilat mı?' İkincisiyse erteleme gerekçesi zayıftır; ve denetçinin ölçüsü nettir: bina hasarlı olsa da, o binada devam eden faaliyetten doğan teminat ve rüsum yükümlülüğü askıya alınamaz.