696 sayılı KHK ile şirkete geçen personele işe başlamadan arşiv araştırması şart mı?

Gerekiyordu, çünkü arşiv araştırması yükümlülüğü, kişinin memur olup olmamasına değil, kamu hizmeti veren bir role atanmasına bağlıdır; 696 sayılı KHK ile belediye şirketine geçen personel bu tanımın tam içine girer: 2024 denetiminde aynen, '696 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamında istihdam edilen şirket personeli için arşiv araştırması yapılmadığı görülmüştür.' Kanuni dayanak 7315 sayılı Güvenlik Soruşturması ve Arşiv Araştırması Kanunu m.3'te açıkça belirtilmiştir: arşiv araştırması, 'statüsü veya çalıştırma şekline BAKILMAKSIZIN' ilk defa veya yeniden memuriyete ya da kamu görevine atanacaklar hakkında yapılır, yani 'memur değil, işçi statüsünde' olmak, bu yükümlülüğü ortadan kaldırmaz. Daha da somut olarak, 28.04.2018 tarihli 'İl Özel İdaresi, Belediyeler ve Bağlı Kuruluşları... Personel Çalıştırılmasına Dayalı Hizmetlerinin Görülmesine İlişkin Usul ve Esaslar'ın m.4/6'sı, 'güvenlik soruşturması ve/veya arşiv araştırması yapılmış olmayı', özellikle şirket personeli olarak istihdam edilecek kişilerde aranacak şart olarak sayar, yani bu, genel bir memuriyet kuralı değil, doğrudan 696 sayılı KHK ile şirkete geçen personel için özel olarak öngörülmüş bir şarttır. 7315 sayılı Kanun m.4, arşiv araştırmasının içeriğini de tanımlar: kişinin adli sicil kaydı, kolluk tarafından aranıp aranmadığı, hakkında tahdit olup olmadığı, kesinleşmiş mahkeme kararları, devam eden soruşturma/kovuşturmalar ve kamu görevinden çıkarma cezası olup olmadığının mevcut kayıtlardan tespitidir; m.6 ise bu araştırmayı Milli İstihbarat Başkanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü veya mahalli mülki idare amirliklerinin yapacağını belirtir, yani bu, idarenin kendi başına yapabileceği bir kontrol değil, yetkili kurumlara resmi başvuru gerektiren bir süreçtir.

Analiz: (1) 'Memur değil, işçi' ayrımı; güvenlik kontrolünün amacını yanlış yere bağlar: arşiv araştırmasının amacı, kişinin hukuki statüsünü değil, kişinin kamu kaynağına ve kamu hizmetine erişimini kontrol etmektir, bir belediye şirketinde çalışan işçi de, tıpkı bir memur gibi, kamu binalarına girer, kamu araçlarını kullanır, vatandaşla kamu adına muhatap olur; risk statüden değil roldenkaynaklanır (adli-sicil-kontrolu-erteleme dosyasının '696 KHK personeli' sürümü: kamu hizmeti veren rolün türü, güvenlik kontrolü ihtiyacını belirler, kadronun adı değil). (2) 'Zaten taşeron kökenliydi' savunması, geçmiş çalışma geçmişini güvenlik kontrolünün yerine koyar: bir kişinin önceden bir taşeron firmada çalışmış olması, o kişi hakkında resmi bir arşiv araştırmasının yapıldığı anlamına gelmez, taşeron firmalar arşiv araştırması yapma yetkisine sahip değildir (bu yetki yalnızca m.6'da sayılan resmi kurumlardadır); 696 sayılı KHK ile şirkete geçiş, kişinin yeni bir kamu-bağlantılı role atanması demektir ve bu yeni atama için yeni bir kontrol gerekir. (3) İdarenin 'ileride yaparız' taahhüdü, geçmişe dönük boşluğu kapatmaz: idare cevabında 'arşiv araştırması yapılacağı... mevzuat hükümlerine riayet edileceği'ni belirtmiştir, bu ileriye dönük bir düzeltme taahhüdüdür, ama 2024 yılında zaten işe başlamış olan personel için geriye dönük bir arşiv araştırması yapılıp yapılmayacağı ayrıca ele alınmalıdır; bir kişi güvenlik kontrolü olmadan görev başındaysa, bu boşluk taahhütle değil fiili araştırmayla kapatılır. (4) Düzeltme; hem yeni işe alınacak hem de mevcut fakat arşiv araştırması yapılmamış 696 sayılı KHK kapsamındaki personel için, yetkili resmi kurumlara başvurarak arşiv araştırması sürecini işletmektir.

Yapılacaklar: (1) 2024 yılında işe başlayan ve arşiv araştırması yapılmamış şirket personeli tespit edilip mahalli mülki idare amirliğine/ilgili kuruma başvuru yapılsın. (2) Bundan sonraki tüm 696 sayılı KHK kapsamı işe alımlarda, göreve başlamadan önce arşiv araştırması süreci tamamlansın. (3) İnsan kaynakları sürecine, işe başlama onayından önce 'arşiv araştırması sonucu geldi mi' kontrolü standart adım olarak eklensin. (4) Belediye şirketindeki tüm personel kategorileri için bu şartın uygulanıp uygulanmadığı genel bir taramayla teyit edilsin.

Uygulama önerisi: şirket personeli alımlarınızda tek soruluk kontrol uygulayın: 'bu kişi için resmi bir arşiv araştırması sonucu elimizde var mı, yoksa sadece geçmiş iş deneyimine mi güveniyoruz?' İkincisiyse, mevzuata uygun bir güvenlik kontrolü yapılmamış olabilir; ve denetçinin ölçüsü nettir: arşiv araştırması yükümlülüğü statüden değil, kamu hizmeti veren role atanmaktan doğar.