İlçe belediyesinden yardım alan birine büyükşehir tekrar yardım yapabilir mi?

Yardımların ayrı kurumlarca yapılması yanlış değil; yanlış olan, bu kurumların birbirinin verdiği veya reddettiği kararı hiç bilmeden karar vermesidir, bu bilgisizlik, hem israfa hem de asıl ihtiyaç sahibinin mağduriyetine yol açar: 2024 denetiminde aynen, 'ABB ile ilçe belediyeleri arasında sosyal yardımlar konusunda bir birliktelik ve yardımlaşma olmadığı, hizmetin yerine getirilmesinde koordinasyonun sağlanmadığı, bu hususun da çeşitli risklere sebep olduğu görülmüştür.' tespiti yapılmış ve somut sayılarla desteklenmiştir: ABB'nin 4 ilçe belediyesiyle yaptığı veri karşılaştırmasında, 2024 yılında ABB'den 5.000 TL ve üzeri yardım alıp AYNI ZAMANDA ilçe belediyelerinin herhangi birinden de yardım alan toplam 16.817 kişi bulunmuş; ayrıca ilçe belediyeleri tarafından çeşitli sebeplerle reddedilen 6.841 kişinin ABB'den yardım aldığı, üçüncü bir karşılaştırmada ise ABB'nin kendi kayıtlarında 'reddedilen' veya 'kara listede' olan kişilerin ilçe belediyelerinden yardım aldığı (yaklaşık 4.200 kişi) tespit edilmiştir. Hukuki dayanak 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu m.27'de nettir: 'belediyeler arasında hizmetlerin yerine getirilmesi bakımından uyum ve koordinasyonun BÜYÜKŞEHİR BELEDİYESİ TARAFINDAN sağlanacağı', yani koordinasyonu kurma görevi, kanunen doğrudan büyükşehire aittir, ilçelere veya tesadüfe bırakılmış değildir. Denetim raporu şu tespitle bağlar: 'yardım yapan kurumların bu bilgiyi haiz olmadan "yardım kararı" vermesi sistemde zafiyet oluşturmakta, bazen aynı kişiler birçok yerden yardım alırken diğer bir kısım ihtiyaç sahiplerinin yardımlardan faydalanamamasına sebebiyet vermektedir.', ve 5018 sayılı Kanun m.71'deki kamu zararı tanımına (transfer niteliğindeki giderlerde fazla ve yersiz ödeme) doğrudan atıf yapılmıştır.

Analiz: (1) 'Herkes kendi kriterine göre karar verir, bu meşru' sezgisi; yasal serbestlik ile bilgi eksikliğini birbirine karıştırır: birden fazla kurumdan yardım almanın önünde yasal bir kısıtlama gerçekten yoktur, denetim raporu bunu açıkça kabul eder ('kişilerin birçok yerden yardım almasında yasal bir kısıtlama elbette ki yoktur'); sorun, yardımın çokluğu değil, karar veren kurumun bu bilgiden habersiz olarak karar vermesidir, bir kurum, başka bir kurumun zaten o kişiyi 'reddettiğini' veya 'kara listeye aldığını' bilseydi, aynı kararı bilgiyle verip vermeyeceğine kendisi karar verebilirdi; bugün bu seçenek hiç sunulmamaktadır (rucu-sorumluluk ve emlak-vergisi-mukerrer-mukellefiyet dosylarının 'karar serbestliği, bilgi eksikliğini haklı çıkarmaz' sürümü: her kurumun ayrı karar verme hakkı olması, kurumların birbirinden habersiz olması gerektiği anlamına gelmez). (2) Kart bazlı yardım sistemi, insan onurunu korurken kurumla haneyi de uzaklaştırır, ikisi bir arada yönetilmelidir: ABB'nin yardımları elektronik karta yükleme yöntemiyle yapması ('Başkent kart') hem doğru hem insani bir tercihtir, ama denetim bunun 'yardım yapılan hane ile yardım yapan kurumun irtibatının nispeten zayıflamasına neden olduğunu' da ortaya koyar: kartla yardım, süreci kolaylaştırırken, fiziki teması azaltarak denetimi de zayıflatmaktadır, bu iki etkinin birlikte yönetilmesi gerekir, biri diğerini otomatik olarak gölgelememelidir. (3) Veri tabanı '0 TL gelir' gösterse bile, gerçek gelir sıfır olmayabilir, sistem bunu ayırt edemez: denetimin en çarpıcı tespiti, kayıt dışı istihdamın (TÜİK'e göre yaklaşık %25, tarımda %80'e varan) sistemde '0 TL gelir' olarak göründüğü ve bu kişilerin puanlama sisteminde yapay olarak yüksek puana ulaşarak yardıma hak kazandığıdır, hatta 'ikamet ettiği ev kendinin' veya 'birden fazla gayrimenkulü olan' ve buna rağmen hane geliri '0 TL' görünen 18.836 kişi tespit edilmiştir; bu, salt veri tabanı taramasının hane ziyareti (fiziki inceleme) olmadan yeterli olamayacağını gösterir. (4) Düzeltme; il düzeyinde ortak bir veri sistemi (veya onam formuyla veri paylaşımı) kurmak, kara listeye alınan/reddedilen kişilerin bilgisini kurumlar arasında paylaşmak ve hane ziyaretlerini artırmaktır.

Yapılacaklar: (1) İl dahilindeki tüm sosyal yardım veren kurumlar (büyükşehir + ilçeler) arasında ortak bir veri paylaşım sistemi veya protokolü kurulsun. (2) Bir kurumca reddedilen/kara listeye alınan kişilerin bilgisi diğer kurumlarla (kişinin onamıyla) paylaşılsın. (3) Salt veri tabanı taramasına dayanan kararlar için düzenli hane ziyareti (fiziki inceleme) oranı artırılsın. (4) '0 TL gelir' görünen ama gayrimenkul/mülk sahibi olan hanelerde ek inceleme tetiklensin.

Uygulama önerisi: sosyal yardım sürecinizde tek soruluk kontrol uygulayın: 'bu başvurucunun başka bir belediyeden yardım alıp almadığını veya reddedilip reddedilmediğini biliyor muyuz?' Bilmiyorsanız, mükerrer yardım veya haksız ret riski var demektir; ve denetçinin ölçüsü nettir: koordinasyonu kurma görevi kanunen büyükşehire aittir, bu görev tesadüfe bırakılamaz.