Şirket personelini sözleşmesiz belediyede çalıştırıp maliyeti şirkette bırakmak neyi gizler?

'Tasarruf' göründüğü şey aslında 5393 m.49'un koyduğu bir mali disiplin kuralının atlatılmasıdır, belediye, gerçekte kullandığı bir emek maliyetini kendi bilançosundan gizleyerek, personel giderlerini olduğundan düşük göstermiştir: 2022 denetiminde aynen, 'Büyükşehir Belediyesinin iştirak şirketlerinde istihdam edilen 195 PERSONELİN herhangi bir sözleşme, protokol, ihale vs. olmadan ve Büyükşehir Belediyesi bütçesinden herhangi bir gider yapılmadan İdarenin çeşitli birimlerinde çalıştırıldığı' tespit edilmiştir. Hukuki çerçeve iki katmandır: (a) kamu kurumları arası personel geçişi/geçici görevlendirme için yasal düzenlemeler mevcuttur, ama 'Türk Ticaret Kanunu'na tabi ve kurumlar vergisi mükellefi olan, kar amacı güden belediye şirket personelinin başka kurum, kuruluş ve şirketlerde BEDELSİZ çalışabileceğine ilişkin HERHANGİ BİR DÜZENLEME BULUNMAMAKTADIR', yani bu personel, belediyeye ne bir sözleşmeyle ne de bir kanun hükmüyle ödünç verilmiş olamaz; (b) 5393 m.49, belediyenin yıllık personel giderleri, bütçe gelirlerinin yeniden değerleme katsayısıyla çarpımının %30'unu aşamaz, bu bir tavan hesabıdır ve denetimin vurguladığı gibi 'bulguya esas personele ait giderler Şirket bütçelerinden ödendiği için İDARE İÇİN PERSONEL GİDERLERİ EKSİK HESAPLANMAKTADIR.' Rakamlar çarpıcıdır: 195 personelin 2021 yılı toplam maliyeti yaklaşık 21 MİLYON TL, bu tutar hiçbir zaman belediyenin personel gideri tablosuna girmemiş, tamamen şirketlerin üzerinde kalmıştır; üstelik bu personelin bir kısmının görevlendirmesi 'uzun yıllardır devam ettirilerek geçici görevlendirme fiilen sürekli hale getirilmiştir.'

Analiz: (1) 'Belediye ödemiyor, tasarruf ediyor' okuması; maliyetin yok olduğu değil, yalnızca yer değiştirdiği gerçeğini gizler: 21 milyon TL'lik bu emek, gerçekten var ve belediye bu emekten fiilen faydalanmaktadır, sadece faturası şirketlere kesilmektedir: bu, bir haneın elektrik faturasını komşusuna ödettirip 'biz elektrik parası ödemiyoruz, tasarruf ediyoruz' demesi gibidir, tüketim gerçektir, yalnızca kim ödediği değişmiştir (huzur-hakki-iki-sirket ve norm-kadro-muduryardimcisi dosylarının 'maliyet transferi' sürümü: kullandığınız emeğin faturasını başkasına kestirmek, o emeği bedava kullandığınız anlamına gelmez, yalnızca muhasebenizi süslemiş olur). (2) m.49'un tavanı; tam bu tür 'gizli personel giderini' önlemek için vardır: kanun koyucu, belediyelerin aşırı personel yüküne girmesini engellemek için gelirlerinin belirli bir oranıyla sınırlı bir tavan koymuştur, eğer belediyeler, fiilen kullandıkları personelin maliyetini kendi şirketlerine yükleyerek bu hesabın dışında tutabiliyorsa, tavan kuralı anlamını kaybeder: gerçek personel yükü, resmi tabloda göründüğünden çok daha büyük olabilir. (3) 'Geçici' görevlendirmenin yıllarca sürmesi; kuralın istisna değil, alışkanlık haline geldiğini gösterir: bir kişinin birkaç ay geçici görevlendirilmesi olağan bir esneklik olabilir, ama yıllarca süren bir 'geçicilik', fiilen kalıcı ama kayıt dışı bir istihdam ilişkisidir: bu süre uzadıkça, hem belediyenin hem şirketin bu ilişkiyi 'normal' görmeye başlaması riski artar. (4) Düzeltme; denetimin de gösterdiği tek doğru yoldur, 'İdare, söz konusu personeli Belediye bünyesinde çalıştırmak istiyorsa, 696 sayılı KHK ile 375 sayılı KHK'ya eklenen Ek Madde 20 uyarınca DOĞRUDAN HİZMET ALIMI yapmak suretiyle bu işlemi gerçekleştirebilecektir', yani ya bu personel gerçek bir hizmet alımı sözleşmesiyle (ve dolayısıyla belediyenin kendi bütçesinde görünür bir maliyetle) çalıştırılmalı, ya da şirketlerindeki asıl görevlerine iade edilmelidir; nitekim idarenin cevabında bir kısmının istifa/emeklilikle ayrıldığı, bir kısmının şirketteki asıl görevine döndüğü, bir kısmı için ise Ek m.20 kapsamında doğrudan hizmet alımı sürecinin başlatıldığı bildirilmiştir.

Yapılacaklar: (1) Envanter: iştirak şirketlerinde istihdam edilip belediye birimlerinde fiilen çalıştırılan tüm personel tek bir listede çıkarılsın. (2) Model seçimi: her kişi için ya 696 KHK Ek m.20 kapsamında doğrudan hizmet alımı sözleşmesi kurulsun ya da şirketteki asıl görevine iade edilsin. (3) Maliyet şeffaflığı: hizmet alımı yoluyla devam eden istihdamın maliyeti belediyenin kendi personel gideri hesabına (m.49 tavanı dahil) dahil edilsin. (4) Süre sınırı: gelecekte benzer geçici görevlendirmeler için azami bir süre sınırı ve otomatik sonlandırma/gözden geçirme mekanizması kurulsun.

Uygulama önerisi: şirket-belediye arası personel ilişkilerinizde tek soruluk maliyet görünürlüğü testi uygulayın: 'bu kişinin maliyeti, belediyenin resmi personel gideri tablosunda görünüyor mu?' Görünüyorsa (hizmet alımı sözleşmesiyle) ilişki şeffaftır ve m.49 tavanına dahildir, görünmüyorsa; belediyeniz, kullandığı bir emeğin faturasını sessizce başka bir kuruma kaydırıyor ve kendi mali tavan hesabını yanıltıyor demektir; ve denetçinin ölçüsü nettir: sözleşmesiz istihdam, mevzuatta izin verilmeyen bir işlemdir ve belediyenin gerçek personel yükünü gizler.