DSİ izinli kuyudan aşırı su çekilirse belediyenin %25 payı nasıl doğar?

İzin vermek DSİ'nin yetkisinde, doğru, ama izin verilen suyun sınırının aşılması durumunda ortaya çıkan gelirde sizin payınız var, ve bu payı takip etmemeniz doğrudan bir gelir kaybıdır: 2022 denetiminde aynen, 'Devlet Su İşleri Bölge Müdürlüğünce sondaj izni verilen kuyulardan FAYDALI TÜKETİM MİKTARINA ilişkin Belediye tarafından gerekli çalışmaların YAPILMADIĞI' tespit edilmiştir. 167 sayılı Yeraltı Suları Hakkında Kanun m.4, kuyu açan kimse, 'ancak kendi faydalı ihtiyaçlarına yetecek miktarı' kullanmaya yetkilidir; bu miktarı AŞAN sular ile satılmak üzere çıkarılan yeraltı suları 2886 sayılı Kanun hükümlerine uyularak il özel idarelerince kiraya verilir ve, kritik nokta, 'tahsil edilen kira gelirinden... belediye sınırları içinde ise ilgili belediyeye %25 ORANINDA PAY VERİLİR.' Yani kanun, DSİ'nin izin verdiği temel miktarın üzerine çıkan her kullanım için bir kiralama ve gelir paylaşımı mekanizması kurmuştur, belediyenin bu mekanizmadaki rolü, izin vermek değil, kendi payını takip edip almaktır. Ayrıca Geçici m.3, sanayi amaçlı kuyulara 1 yıl içinde ölçüm sistemi (sayaç) kurulması zorunludur; kurulmazsa belge iptal edilip kuyu kapatılır: yani hangi kuyunun ne kadar su çektiği, sayaçla ölçülebilir ve izlenebilir bir veridir, belediyenin bunu hiç sorgulamaması, hem kendi payını hem kaçak kullanım riskini görünmez kılar.

Analiz: (1) 'Kuyu izni DSİ'nin işi' cümlesi doğru, ama cümlenin devamı eksiktir, 'aşan kısmın geliri de bizim işimiz': DSİ'nin yetkisi kuyunun açılmasına izin vermek ve faydalı ihtiyaç miktarını belirlemektir, bu miktarın üzerine çıkan su, artık farklı bir hukuki rejime (2886 ile kiralama) girer ve bu rejimde belediyenin doğrudan bir gelir hakkı vardır: yetkinin DSİ'de olması, gelirin de tamamen DSİ'de kalacağı anlamına gelmez (maden-payı-MAPEG ve OSB-harç-takibi dosylarının 'başka kurumun izniyle doğan pay' sürümü: izin başkasının yetkisinde olsa da, o iznin ürettiği gelirde sizin payınız olabilir). (2) DSİ ile hiç yazışma yapılmaması; hem payı hem riski birden gözden kaçırır: denetim iki ayrı sonucu birlikte vurgular, 'koordineli bir iş akışı oluşturulamaması sonucunda mevcut kaynaklarda kayıplar yaşanabileceği': bu kayıplar hem mali (alınmayan %25 pay) hem fiziksel (aşırı çekimle yeraltı suyu kaynağının tükenmesi) olabilir, ikisi de aynı kaynaktan, yani DSİ ile hiç iletişim kurulmamasından doğar. (3) Sayaçlandırma zorunluluğu; belediyenin elini güçlendiren hazır bir araçtır: kanun zaten sanayi amaçlı kuyulara sayaç şartı koymuştur, belediyenin yapması gereken, kendi başına ölçüm sistemi kurmak değil, DSİ'den bu sayaç verilerini talep etmek ve faydalı ihtiyaç sınırını aşan kullanımları tespit etmektir. (4) Düzeltme; denetimin sonuç bölümünde tarif edildiği gibi çok boyutludur: DSİ ile ortak bir çalışma yapılarak kuyular ve tüketim miktarları belirlenmeli, kaçak kullanım ve deşarjları önleyecek sayaçlandırma tamamlanmalı, bedellendirilmesi gereken kısımlar bedellendirilip tahsil edilmeli, büyük tüketicilere öncelik verilerek altyapı-arıtma hizmetlerinden bedelsiz yararlanmanın önüne geçilmelidir.

Yapılacaklar: (1) Koordinasyon: DSİ Bölge Müdürlüğü ile resmi yazışma başlatılıp sınırlar içindeki tüm izinli kuyuların listesi ve faydalı ihtiyaç miktarları talep edilsin. (2) Sayaç kontrolü: sanayi amaçlı kuyularda ölçüm sistemi kurulup kurulmadığı DSİ'den teyit edilsin. (3) Fazla tüketim tespiti: faydalı ihtiyaç sınırını aşan kullanımlar belirlenip 2886 kapsamında kiralama ve %25 pay süreci başlatılsın. (4) Öncelikli tarama: büyük tüketiciler (sanayi tesisleri gibi) önce ele alınıp bedelsiz altyapı-arıtma yararlanması engellensin.

Uygulama önerisi: sınırlarınızdaki her DSİ izinli kuyu için tek soruluk pay testi uygulayın: 'bu kuyunun faydalı ihtiyaç sınırını aşan bir kullanımı var mı, ve varsa %25'lik payımızı aldık mı?' Aşım yoksa veya pay alınıyorsa sisteminiz çalışıyordur, hiç sorulmamışsa; sınırlarınızdaki kuyulardan doğan bir gelir, hiç talep edilmeden akıp gidiyor olabilir; ve denetçinin ölçüsü nettir: kuyu izni DSİ'nin işi olsa da, aşkın suyun kira geliri belediyenin de işidir.