2005'ten kalma trafik komisyonu kararıyla süren minibüs hattı hala geçerli mi?

İkisi de doğru, çünkü mesele iki ayrı soruyu birden barındırıyor: 'bu yetki hala hukuken var mı' (hayır) ve 'var olmayan bir yetkiye güvenerek yıllarca çalışanlara nasıl davranılır' (dikkatle): 2024 denetiminde aynen, 'Geçmiş yıllarda ilçe trafik komisyon kararı ile verilen minibüs plakalarının kullanılmasına devam edildiği ve bu plakaların 2886 sayılı Kanun'a göre İHALE EDİLMEDİĞİ' tespit edilmiştir. Birinci soru: 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu m.12 eskiden İl/İlçe Trafik Komisyonlarına toplu taşıma düzenleme yetkisi veriyordu, ama 5393 sayılı Belediye Kanunu m.84, belediyenin sorumlu-yetkili olduğu görevlerle sınırlı olarak 2918'in uygulanmayacağını hükme bağlamış ve 13.07.2005'ten itibaren bu yetki İl Trafik Komisyonundan kalkmıştır; yerine 5393 m.15/f-l, toplu taşımayı imtiyaz, ruhsat, kiralama veya hizmet satın alma olmak üzere dört usulden biriyle, ve Danıştay'ın ilamlarında vurgulandığı gibi her dördünde de mutlaka belirli bir süre öngörülerek belediyenin kendisi yürütür: yani 2005'ten beri geçerli olan tek çerçeve budur, eski trafik komisyonu kararı, bu tarihten sonra hukuki dayanaktan yoksun kalmıştır. İkinci soru ise nasıl düzeltileceğidir, burada Anayasa Mahkemesi'nin 07.04.2021 tarih 2018/20720 sayılı kararı devreye girer: 'İdarenin uzun yıllardır devam eden ve kişilerde hep devam edeceği kanısı oluşturan toplu ulaşım imtiyazını hak sahipleri tarafından ÖNGÖRÜLEMEZ ve MAĞDURİYETE yol açacak şekilde, MAKUL BİR ZAMAN ÖNCE BİLDİRİLMEDEN iptal edilmesi hukuka uygun değildir.'

Analiz: (1) 'Kazanılmış hak yok' ile 'ansızın iptal edilemez' çelişik değil, tamamlayıcıdır: kooperatifin elinde hukuken geçerli bir imtiyaz hakkı yoktur, çünkü dayandığı karar 2005'te yetkisini kaybetmiş bir organdan gelmektedir; ama bu, belediyenin bir sabah 'yarından itibaren hat kapalı' diyebileceği anlamına da gelmez, 16 minibüsün yolcuları, sürücülerin geçim kaynağı gibi fiili bir düzen yıllarca sürmüştür ve idarenin kendi ihmali bu düzeni oluşturmuştur: hukuki geçersizlik ile mağduriyetten kaçınma yükümlülüğü aynı anda var olabilir (imar-planı-degisikligi-ihale ve kesin-kabul-noksan dosylarının 'geçersiz ama ansızın değil' sürümü: bir işlemin hukuka aykırı olması, onu düzeltirken özensiz davranmayı meşru kılmaz). (2) Dört usulün 'mutlak süre' şartı; sınırsız bir imtiyazın hiçbir zaman meşru olamayacağını gösterir: Danıştay içtihatları, imtiyaz, kiralama, ruhsat, hizmet satın alma usullerinin her birinde mutlaka bir süre sınırı öngörülmesi gerektiğini vurgular: yani '2005'ten beri sürüyor, demek ki süresiz bir hakları var' savunması da kendi içinde çelişkilidir, hiçbir meşru usul zaten süresiz bir işletme hakkı tanımaz. (3) Çözüm; iptal değil, usule sokmadır: denetimin sonucu tam bunu söyler, 'söz konusu plakaların... hat sahiplerine iyi yönetim kurallarına da riayet edilerek MAKUL BİR SÜRE TANINMA KAYDIYLA süre ve şartları da belirtilerek... İHALE YOLUYLA VERİLMESİ' gerekir: yani mevcut işletmecilerin kapı dışarı edilmesi değil, hem onlara hem yeni taliplilere açık, süreli ve usule uygun bir ihaleye geçilmesi istenmektedir, mevcut işletmeci bu ihaleye girip kazanabilir de, kaybedebilir de; ama süreç artık hukuki bir temele oturur. (4) Düzeltme takvimi kritiktir: belediye önce makul bir süre önceden ilan yapmalı (kooperatife hazırlanma zamanı tanıyarak), sonra imtiyaz/ruhsat/kiralama/hizmet alımı usullerinden birini seçip süreli bir ihale düzenlemelidir.

Yapılacaklar: (1) Bildirim: mevcut işletmeciye, düzenlemenin yapılacağı ve geçiş sürecinin başlayacağı makul bir süre önceden yazılı olarak bildirilsin. (2) Usul seçimi: toplu taşıma hattı için imtiyaz-ruhsat-kiralama-hizmet alımı usullerinden biri, süresi belirlenerek seçilsin. (3) İhale: seçilen usule göre süreli ve mevzuata uygun bir ihale/ruhsatlandırma süreci başlatılsın; mevcut işletmeci de bu sürece eşit şartlarla katılabilsin. (4) Genel tarama: benzer şekilde eski trafik komisyonu kararlarına dayanan başka hat/işletmeler varsa aynı çerçevede gözden geçirilsin.

Uygulama önerisi: eski karara dayanan her toplu taşıma ilişkisinde tek soruluk çifte test uygulayın: 'bu ilişkinin bugün geçerli bir hukuki dayanağı var mı, ve düzeltirken makul bir geçiş süresi tanıyor muyuz?' İkisine de doğru cevap veriyorsanız süreç sağlıklı işliyordur, yalnız birincisine bakıp ansızın iptal ederseniz mağduriyet, hiç dokunmazsanız usulsüzlük sürer; ve denetçinin ölçüsü nettir: hukuka aykırı bir düzen, hukuka uygun ama adil bir geçişle düzeltilir.