Yönetim kurulu, kendi koyduğu lisans şartına kendi kararıyla istisna getirebilir mi?

Getiremez, çünkü bir organın normu çıkarma yetkisi ile o normu anlık kararla delme yetkisi, aynı şey değildir: 2024 denetiminde aynen, 'İnsan Kaynakları Yönetmeliği'nde LİSANS MEZUNU OLMA ŞARTI koşulan Genel Müdür Yardımcısı kadrosuna LİSANS MEZUNU OLMAYAN personelin atandığı' tespit edilmiştir. Yönetmeliğin kendisi nettir: m.3, genel müdür yardımcısı da dahil olmak üzere yöneticilik görevi yapanlar 'yönetici personel' tanımına girer; m.13, yönetici unvanlarına atamada 'adaylarda lisans mezuniyeti şartı aranır'; m.8, ilgili görev için belirlenen asgari öğrenim-eğitim-deneyim şartının sağlanması zorunludur. Şirketin savunması ilginçtir: 'bu normu koyan Yönetim Kurulunun, normu değiştirmeye ya da tamamen kaldırmaya yetkili olduğu' ve bu yetkiyle 'ilgili hükme istisna uyguladığı' ifade edilmiştir, ama denetim bu mantığı doğrudan çürütmüştür: 'ilgili İnsan Kaynakları Yönetmeliği'nin Yönetim Kurulu kararıyla çıkarılmış olması, Yönetim Kurulunun Yönetmeliğe AYKIRI işlem yapabileceği anlamına GELMEZ. Yönetim Kurulu Yönetmelikte gerekli değişiklikleri YAPTIKTAN SONRA iş ve işlemleri GERÇEKLEŞTİRMELİDİR.'

Analiz: (1) 'Kuralı ben koydum, ben delebilirim' mantığı; iki farklı yetkiyi birbirine karıştırır: normu değiştirme yetkisi, yönetmeliğin metnini usulüne uygun bir kararla güncellemektir; normu anlık olarak yok sayma yetkisi, böyle bir yetki hiçbir kurumsal düzende yoktur, çünkü varsa yönetmeliğin hiçbir bağlayıcılığı kalmaz: bir kural, onu koyanı da bağlar; aksi halde yazılı kural, fiilen 'organ ne isterse o olur' anlamına gelir (norm-kadro-cetveli ve muhtarlık-personel dosylarının 'kendi kuralına bağlılık' sürümü: yetkili organ, kendi kuralının üstünde değil, içindedir). (2) Doğru yol; iki adımlı ve sıralıdır: önce yönetmelik metninde usulüne uygun bir değişiklik yapılır (m.13'teki lisans şartı kaldırılır veya yumuşatılır), sonra bu yeni kurala göre atama yapılır: sıra tersine çevrilip önce atama yapılıp sonra 'kuralı da gözden geçiririz' denirse, aradaki süre boyunca (ve bu vakada tespit anına kadar) yürürlükteki kurala aykırı bir fiili durum yaşanmış olur. (3) Bu yalnız bir usul meselesi değil, somut bir zarar da üretir: denetim ayrıca vurgular, Genel Müdür Yardımcılığı, ek özlük hakları (sağlık sigortası, yakıt dahil araç tahsisi vb.) sağlar; uygun olmayan bir atama bu hakları haksız yere dağıtmış olur, yani ihlal yalnız 'yazıya aykırı' değil, mali sonucu olan bir ihlaldir. (4) Liyakat ilkesi; iki yönlü bir güvencedir: denetim, üniversite mezuniyeti gerektiren bir kadroya daha düşük eğitim düzeyinden atama yapılmasının 'çalışanların motivasyonunu düşüreceği ve iş barışını bozacağı' tespitini de eklemiştir, şart yalnız 'kağıt üstünde bir çıta' değil, kurum içi adalet algısının da bir parçasıdır: bir kez delinen şart, sonraki her atamada 'neden bana da istisna yok' sorusunu doğurur.

Yapılacaklar: (1) Düzeltme: mevcut atama, yönetmeliğin şart aradığı haliyle uyumlu hale getirilsin veya yönetmelik önce usulüne uygun değiştirilip atama buna göre gözden geçirilsin. (2) Süreç sırası: bundan sonra bir norm-istisna ihtiyacı doğduğunda, önce yönetmelik değişikliği, sonra atama sırası kesin kural olarak benimsensin. (3) Mali gözden geçirme: uygun olmayan atama süresince sağlanan ek özlük haklarının (araç-sigorta vb.) mali boyutu değerlendirilsin. (4) Kontrol: yönetici kadrolarına yapılan tüm atamalarda asgari öğrenim-deneyim şartının karşılandığı, atama onayından önce İK biriminin ayrı bir kontrol adımıyla teyit etsin.

Uygulama önerisi: her istisna kararında tek soruluk sıra testi uygulayın: 'önce kuralı mı değiştirdik, yoksa önce mi uyguladık?' Kural önce değiştiyse istisna değil, yeni kuralın kendisidir, atama önce yapıldıysa; yönetim kurulu kararı ne kadar oybirliğiyle çıkarsa çıksın, yürürlükteki yazılı kurala aykırıdır; ve denetçinin ölçüsü nettir: bir organ, kendi çıkardığı yönetmeliği önce değiştirmeden ona aykırı işlem yapamaz.