Kablo şirketlerinden geçiş hakkı bedeli almak zorunda mıyız?

Yükümlüsünüz, çünkü mevzuat sizi burada sıradan bir taşınmaz sahibi değil, kanunun tarif ettiği 'geçiş hakkı sağlayıcısı' sıfatıyla konumlandırır: 2024 denetiminde aynen, 'Belediyenin mücavir alanı içinde kalan sabit ve mobil haberleşme altyapısı veya şebekelerinde kullanılan her türlü kablo ve benzeri gerece ilişkin geçiş hakkı ücretlerinin TAKİP VE TAHSİL EDİLMEDİĞİ' tespit edilmiştir. Çerçeve 5809 sayılı Elektronik Haberleşme Kanunu'dur: m.3, 'geçiş hakkı', 'geçiş hakkı sağlayıcısı' (taşınmazın sahibi/hak sahibi olan idare, yani belediye) ve 'işletmeci' tanımlarını yapar; m.22, geçiş hakkının kapsamını belirler: işletmeciler, şebeke ve altyapıyı kurmak-kaldırmak-bakım yapmak için kamu/özel taşınmazların altından-üstünden-üzerinden geçme hakkına sahiptir; m.25, işletmeci ile geçiş hakkı sağlayıcısı bu hak için anlaşma serbestisi çerçevesinde sözleşme yapar: yani serbestlik yalnız 'alınır mı alınmaz mı' sorusunda değil, anlaşmanın koşullarındadır, bedelin varlığı zaten kanunla belirlenmiştir. Usul ve tavan ise 27.12.2012 tarihli Geçiş Hakkı Yönetmeliği'nde somutlaşır: ücret, Yönetmelik ekindeki Tarife'de belirlenen fiyatları aşamaz ve bu fiyatlar her mali yıl başında ÜFE oranında güncellenir, yani belediyenin işi, dilediği bedeli koymak değil, tavanı aşmayan bir bedeli sözleşmeyle talep edip tahsil etmektir: sonuç, sizin olayınızda olduğu gibi 'sözleşme düzenlenmek suretiyle herhangi bir takip ve tahsilat işlemi yapılmadığı' tespiti, doğrudan bir gelir kaybı bulgusudur ve idarenizin de kendisi bu tespite katıldığını ifade etmesi, konunun tartışmasızlığını gösterir.

Analiz: (1) 'Şirketlerin serbest tercihi' okuması; kanunun tersini söylediği bir yerde durur: 5809 m.25'teki 'anlaşma serbestisi', bedelin ödenip ödenmeyeceğine değil, anlaşmanın şekline (ödeme takvimi, teminat gibi ayrıntılara) ilişkindir: kanun zaten geçiş hakkının ücretli bir hak olduğunu tanımlamış, yalnız tavanını Yönetmelik'e bırakmıştır, belediyenin talep etmemesi, işletmeciyi bedelden muaf kılmaz, sadece belediyenin kendi gelirinden vazgeçmesi anlamına gelir (jeotermal-kira ve baz-istasyonu-hasılat dosylarının 'kanunla tanımlı gelir' sürümü: sahipsiz kalan bir gelir kalemi, kimsenin lehine değil, yalnız idarenin aleyhine işler). (2) Envanterin yokluğu; tahsilatın da yokluğu demektir: kaç işletmecinin, hangi güzergahta, ne uzunlukta kablo/direk bulundurduğu bilinmiyorsa, tarife tavanını uygulasanız bile matrahı hesaplayamazsınız: ilk adım her zaman saha envanteridir (hangi cadde-sokakta hangi işletmecinin altyapısı var). (3) ÜFE endeksleme unutulursa, geç başlanan tahsilat bile eksik kalır: tarife tek seferlik sabit bir rakam değildir, her yıl güncellenmesi gerekir; sözleşme kurulurken bu güncelleme mekanizması madde olarak yazılmalı, aksi halde birkaç yıl sonra yeniden aynı bulguyla karşılaşılır. (4) Uygulama basit bir üçlü adımdır: envanter çıkar → her işletmeciyle Yönetmelik tavanına uygun yazılı sözleşme kur → yıllık ÜFE güncellemesiyle tahsilatı sürdür.

Yapılacaklar: (1) Envanter: belediye sınırları ve mücavir alanda geçen tüm sabit-mobil haberleşme altyapısı (işletmeci, güzergah, uzunluk) tespit edilsin. (2) Sözleşme: her işletmeciyle Yönetmelik'teki tarife tavanını aşmayan geçiş hakkı sözleşmesi imzalansın. (3) Tahsilat: geçmiş dönem için mümkün olan tahsilat başlatılsın, ileriye dönük düzenli faturalama kurulsun. (4) Güncelleme: sözleşmelere yıllık ÜFE endeksleme maddesi eklenip her yıl otomatik güncellensin.

Uygulama önerisi: her haberleşme altyapısı tespitinde tek soruluk sözleşme testi uygulayın: 'bu kablo/direk için imzalı bir geçiş hakkı sözleşmemiz var mı?' Varsa bedel tavana uygun tahsil ediliyordur, yoksa; işletmeci sizin taşınmazınızı bedelsiz kullanıyor demektir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: geçiş hakkı bedeli, idarenin ihmaliyle değil, sözleşmeyle ve tarifeyle yönetilir.