Yap-işlet-devret varlıkları 256 ve 922'de nasıl izlenir?

Kurgu; 'devirde kaydederiz' ertelemesinin tam tersidir, YİD varlığı, işletme süresi başladığı gün bilançoya girer: 2024 denetiminde aynen, 'yap-işlet-devret modeli çerçevesinde yaptırılan maddi duran varlıkların VE bu yatırımlara ilişkin TAAHHÜTLERİN muhasebe kayıtlarına ALINMADIĞI' tespit edilmiştir. Çift hesaplı mimari Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğindedir: m.201, 256 Hizmet İmtiyaz Varlıkları Hesabı: hizmet imtiyaz sözleşmesi konusuna giren maddi duran varlıklar; 'işletme sürelerinin BAŞLADIĞI TARİHTE' 256'ya borç kaydedilir ve amortismanları 257'de izlenir; m.454-455, 922 Kamu-Özel İş Birliği Modeli Taahhütleri Hesabı: KÖİ sonucunda girişilen taahhütler, ekleme ve fiyat güncellemeleriyle, yerine getirilen-feshedilenlerin düşümüyle, sözleşme fiyatlarıyla nazım hesapta izlenir: yani model iki kayıt ister, varlık (tesis; imtiyazlı da olsa idarenin bilanço hakkıdır) ve taahhüt (idarenin sözleşmeyle girdiği yükümlülük seti): ikisi de yoksa; belediyenin en büyük yatırımlarından biri, mali tablolarda hiç yaşanmamış gibidir.

Analiz: (1) 'Devirde kaydederiz' yanılgısı; imtiyazın doğasını atlar: YİD'de tesis; işletmecinin değil, imtiyaz süresince işletilmek üzere idare adına yapılmış bir varlıktır, 256 tam bunun hesabıdır: kayıtsız geçen işletme yılları boyunca amortisman işletilemez, varlık raporları eksik kalır, devir günü 'kaç liralık, ne kadar yıpranmış tesis alıyoruz' sorusu cevapsız gelir (irtifak-bakım ve YİD-nikah dosyalarının hesap katı: imtiyazın süresi işletmecide, mülkiyet hakkı bilançoda akar). (2) 922; taahhütlerin projektörüdür: garanti edilmiş alım-gelir taahhütleri, süre-bedel yükümlülükleri, nazımda izlenmeyince: idarenin geleceğe verdiği sözlerin toplamı hiçbir tabloda toplanmaz, kredi analizi yapan, bütçe planlayan, denetleyen herkes eksik resme bakar: KÖİ taahhüdü; bugün ödeme çıkarmadığı için görünmez sanılır, nazım hesap, tam bu görünmezliğe karşı icat edilmiştir. (3) Kayıt için veri hazırdır: YİD sözleşmesi (yatırım bedeli-süre-taahhütler), kabul-işletmeye alma tutanakları ve varsa değerleme raporları, 256/922 kayıtlarının bütün girdileri sözleşme klasöründedir: bulgu; veri yokluğunun değil, kayıt iradesinin eksikliğidir. (4) Devir hazırlığıyla bütünleşir: 256-257 düzeni kurulunca; süre sonunda devralınacak tesisin net defter değeri her yıl bellidir, irtifak-bakım denetimleriyle birleşen bu kayıt, devir masasına rakamlı oturmayı sağlar.

Yapılacaklar: (1) Envanter: tüm YİD-KÖİ sözleşmeleri; yatırım bedeli, işletme başlangıcı ve taahhüt setiyle listelensin. (2) Kayıt: işletmedeki tesisler sözleşme-kabul verileriyle 256'ya alınsın; amortisman 257'de başlatılsın; taahhütler 922'de sözleşme fiyatlarıyla izlensin. (3) Güncelleme: taahhüt ekleme-fiyat güncellemeleri ve ifa-fesih düşümleri dönemsel olarak 922'ye işlensin. (4) Raporlama: YİD varlık-taahhüt tablosu; faaliyet raporu ve mali tablo dipnotlarında açıklansın.

Uygulama önerisi: her YİD sözleşmesi için tek soruluk çift-kayıt testi uygulayın: 'bu tesisin 256'da bir değeri, taahhütlerimizin 922'de bir toplamı var mı?' İkisi de varsa model muhasebeye oturmuştur, ikisi de yoksa; beldenin en büyük projeleri, defterlerin en büyük boşluğudur; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: YİD varlıkları ve taahhütleri kayıt dışı kalamaz.