Yol yapımında kullanılan malzeme gidere mi yola mı yazılır?

Müteahhide yaptırılan yolun muhasebesiyle aynı mantıkta, yalnız fatura yerine kendi maliyet fişlerinizle: 2024 denetiminde aynen, 'yol yapımında kullanılmak üzere satın alınan ve 150'de izlenen karayolları yapım ve trafik malzemelerinin, kullanıldığında bünyesine girdikleri YOLLARIN MALİYETİNE EKLENMEDEN DOĞRUDAN GİDER KAYDEDİLDİĞİ' tespit edilmiştir. Çerçeve Genel Yönetim Muhasebe Yönetmeliğidir: m.20, 'İç imkanlarla üretilen maddi duran varlıklar': kamu idarelerinin bizzat kendi imkanlarıyla ürettikleri maddi duran varlıkların üretimi için yapılan giderler, işlem tarihinde ilgili varlık üretim sürecine (yapılmakta olan yatırımlar üzerinden ilgili duran varlık hesabına) aktarılır: yani kendi kepçeniz, kendi asfaltınız, kendi bordürünüzle yaptığınız yol, bir varlık üretimidir: malzeme 150'den çıkarken adresi 630-Giderler değil; yolun maliyeti (258 üzerinden 251-Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri) olmalıdır, doğrudan giderleştirme; ürettiğiniz varlığı doğduğu gün bilançodan silmektir.

Analiz: (1) Gidere yazılan yol; iki tabloyu birden çarpıtır: faaliyet tablosunda, o yılın gideri, aslında yıllarca hizmet edecek bir varlığın bütün bedelini tek seferde taşır: dönem sonucu haksız kötüleşir; bilançoda, beldenin yol ağı, kayıtlı değerinden çok daha büyüktür: varlık raporları, sigorta-amortisman-yenileme planları eksik envantere dayanır (öz-üretim-demirbaş ve taş-ocağı dosyalarının yol sürümü: ekip sizin diye üretim, üretim olmaktan çıkmaz). (2) Maliyet toplama; iş emriyle kurulur: hangi cadde-sokak için hangi malzeme çıkışı, kaç saat işçilik-makine, yol bazlı iş emri açılır: 150 çıkışları ve işçilik payları o emre toplanır; iş bitince toplam, 258'den 251'e aktarılır: 'hangi malzeme hangi yola gitti bilemeyiz' savunması; iş emri düzeninin yokluğunun itirafıdır. (3) Bakım-onarım ile yatırım ayrımı da bu düzenle netleşir: çukur yaması-rutin bakım gideri giderdir; yeni yol, kaplama yenileme, kapasite artırımı varlıktır: iş emri açılırken 'bakım mı yatırım mı' nitelemesi yapılırsa muhasebe kendiliğinden doğru akar. (4) Geriye dönük düzeltme değerlendirilmelidir: önemli tutarlı, tespit edilebilir yol üretimleri için maliyet çalışmasıyla varlık kayıtlarının kurulması, en azından bundan sonrası için iş emri-maliyet düzeninin başlatılması şarttır.

Yapılacaklar: (1) Düzen: yol üretimlerinde iş emri-maliyet kartı sistemi kurulsun; 150 çıkışları ve işçilik-makine payları yol bazında toplansın. (2) Kayıt akışı: üretim süresince 258'de biriktirme, tamamlanınca 251'e aktarma zinciri uygulansın. (3) Ayrım: bakım-onarım/yatırım nitelemesi iş emri açılışında zorunlu alan olsun; yalnız bakım nitelikli işler giderleşsin. (4) Envanter: kayıt dışı kalmış önemli yol varlıkları maliyet-emsal çalışmasıyla bilançoya kazandırılsın.

Uygulama önerisi: her malzeme çıkış fişinde tek soruluk adres testi uygulayın: 'bu malzemenin gittiği yer bir iş emri mi, yoksa doğrudan gider satırı mı?' İş emriyse ürettiğiniz yol bilançoya yürüyordur, gider satırıysa; asfalt sahada, değeri hiçbir defterde kalmamaktadır; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: kullanılan malzeme, yolun maliyetine eklenir.