Şartname hükmüyle tek hizmet sunucusu yaratılır mı?

Kilit; ihale masasında iki masum görünen maddeyle kuruldu, bir 'hibe', bir 'gizlilik': 2024 denetiminde aynen, ihale dokümanında 'iş kapsamının ZORUNLU BİR UNSURU OLMAYAN ve teslim alındıktan hemen sonra ulaşım kuruluşuna devredilen EÜTS bileşenlerinin HİBE EDİLMESİ zorunlu tutulmuş', şartnamede de 'doküman ve KAYNAK KODLARIN herhangi bir şekilde ve herhangi bir zamanda ÜÇÜNCÜ BİR TARAFLA PAYLAŞILAMAYACAĞI' hükme bağlanmış; sonuç raporda tek cümledir: cihaz üreticisi (ve o ihalenin alt yüklenicisi) firma, 'kısıtlayıcı hüküm gereği TEK HİZMET SUNUCUSU konumuna gelmiş' ve ulaşım kuruluşu 'herhangi bir ihale yapma imkanı olmaksızın doğrudan hizmet alımı yapmak zorunda kalmıştır': yani birinci ihalenin şartnamesi; ikinci, üçüncü, n'inci ihalenin rekabetini bugünden öldürmüştür, %95'i idarede kalan cazip gelir paylaşımı bile, bu bağımlılığın uzun vadeli maliyetini örtmez.

Analiz: (1) 'Bedava hibe'; en pahalı satın almadır: iş kapsamının zorunlu unsuru olmayan bileşenlerin hibe şartı, görünüşte idare lehine bir kazanımdır: ama hibeyle gelen sistemin bakım-yedek parça-güncelleme ömrü; kaynak kod kısıtıyla tek firmaya mühürlenince: idare, cihazın bedelini ödemedi ama ömür boyu hizmet tekelini peşin ödedi, tedarikçi; karını satışta değil, kilitli bakım yıllarında toplar (bitüm-22a ve EGO-EÜTS-tekeli dosyalarının yazılım sürümü: kodunu okuyamadığınız sistemin sahibi siz değilsiniz). (2) Gizlilik maddesi; meşru kaygının ölçüsüz kaleme alınmış halidir: ticari sır-güvenlik gerekçesiyle sınırlı gizlilik anlaşılabilir, ama 'hiçbir zaman, hiçbir üçüncü tarafla' mutlaklığı: idarenin gelecekte rakip bakımcılara sistemi açtırma hakkını yok eder, doğru kalem; kaynak kod emanet (escrow) düzeni, idareye geçen kullanım-bakım lisansları ve üçüncü taraf servislere denetimli erişimdir. (3) İki kurum arasındaki devir; sorunu katlamıştır: şartı koyan idare ile kilidin faturasını ödeyen kuruluş farklı olunca, sorumluluk da dağılmıştır: birlikte alım kararlarında, devredilen sistemlerin sonraki ihale edilebilirliği devir protokolünün zorunlu maddesi olmalıdır. (4) Kilit kırma yolları: firmayla lisans-kod erişim müzakeresi (ek sözleşmeyle kısıtın gevşetilmesi), sistemin açık standartlara kademeli göçü, yeni yatırımlarda 'kaynak kod-API erişimi + üçüncü taraf bakım hakkı' şartlarının standartlaşması, ve mevcut doğrudan alımların bedel-piyasa denetiminin sıkılaştırılması: tekelden alım kaçınılmazsa bile fiyatı başıboş kalmamalıdır.

Yapılacaklar: (1) Müzakere: üretici firmayla kaynak kod erişimi-üçüncü taraf bakım yetkisi için ek sözleşme görüşmesi başlatılsın; escrow düzeni kurulmaya çalışılsın. (2) Bedel denetimi: zorunlu doğrudan alımların fiyatları bağımsız piyasa karşılaştırmasıyla belgelensin; yıllık maliyet raporu yönetime sunulsun. (3) Standart: bilişim ihalelerinde 'kaynak kod-dokümantasyon erişimi, açık API, üçüncü taraf servis hakkı' şartları zorunlu şablon maddesi olsun; kısıtlayıcı gizlilik hükümleri hukuk süzgecinden geçsin. (4) Göç planı: sistemin açık standartlı alternatiflere kademeli geçişi orta vadeli plana alınsın.

Uygulama önerisi: her teknoloji şartnamesinde tek soruluk miras testi uygulayın: 'bu iş bittikten beş yıl sonra, bakımını rekabetle ihale edebilecek miyiz?' Cevap evetse şartname geleceği korumuştur, hayırsa bugün imzaladığınız doküman; yarının ihalesiz faturalarının ön sözüdür; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: şartname hükmü, tek hizmet sunucusu yaratamaz.