Bitüm bedeli mal teslim alınmadan ön ödemeyle verilir mi?

Sınırlar 5018 m.35'te çizilidir ve 'satıcıyı finanse etmek' o sınırların içinde yoktur: 2024 denetiminde aynen, 'bitüm (asfalt) alımlarında TESLİMAT YAPILMADAN ilgili firmaya KREDİ/AVANS AÇILMAK SURETİYLE ÖN ÖDEME YAPILDIĞI' tespit edilmiştir. Kural nettir: m.35, ön ödeme (avans-kredi); harcama yetkilisinin uygun görmesi ve ödeneğin saklı tutulması kaydıyla, 'ilgili kanunlarda öngörülen haller ile gerçekleştirme işlemlerinin tamamlanması beklenilemeyecek İVEDİ VEYA ZORUNLU giderler için' yapılabilir; avansın üst sınırları merkezi yönetim bütçe kanununda gösterilir; Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliği m.123 de usulü bu çerçeveye bağlar: yani ön ödeme, mutemet eliyle yürüyen, sınırı-mahsup süresi belli, istisnai bir kamu aracıdır: planlanabilir bir mal alımında, dev bir tedarikçiye 'teslimden önce para' göndermek, ivedilik istisnasını, satıcı finansmanına dönüştürmektir: kamunun parası; malı görmeden aylarca firmanın kasasında çalışır.

Analiz: (1) Teslimatsız ödeme; 5018'in temel denklemini ters çevirir: kamu harcamasının doğal sırası, taahhüt → ifa (teslim-muayene) → hakediş → ödemedir: parayı başa almak; ifa riskini tamamen idareye yükler, teslim gecikirse, mal eksik-ayıplı çıkarsa, firma temerrüde düşerse: elinizde ne mal ne para, yalnız bir alacak yazışması kalır (montajsız-parça ve mal-alınmadan-ödeme dosyalarının bitüm sürümü: kamu; müşteridir, kreditör değil). (2) 'Tahsis sırası' ihtiyacı; meşru araçlarla çözülür: yıllık bitüm ihtiyacının erken planlanması, çerçeve sözleşme-sipariş düzeni, akreditif benzeri güvenceli ödeme biçimleri veya teslimatla eş zamanlı ödeme (banka blokeli), tedarik güvenliği için hukuk; teslimatsız avanstan başka her yolu açık tutar: kolay olan seçilmişse gerekçe 'zorunluluk' değil, konfordur. (3) Bütçe-muhasebe boyutu da bozulur: teslimatsız çıkan tutar, ne stok ne gider: askıda bir avans bakiyesidir; mahsup, teslimat takvimine esir düşer, yıl sonu geldiğinde kapanmamış avanslar, başka bir bulgu ailesinin (süresinde mahsup edilmeyen ön ödemeler) kapısını çalar. (4) Mevcut uygulamada düzeltme: açık avans bakiyelerinin teslimat-mahsup takvimine bağlanması, gecikme halinde firma cephesinde faiz-teminat mekanizmasının işletilmesi ve bundan sonrası için 'mal teslim alınmadan tedarikçiye ödeme yapılmaz' kuralının ödeme sürecine kilitlenmesi.

Yapılacaklar: (1) Bakiye takibi: açık bitüm avansları teslimat programıyla eşleştirilip mahsup takvimine bağlansın; sarkan teslimatlar için firma nezdinde faiz-güvence talebi değerlendirilsin. (2) Kural: tedarikçilere teslimat öncesi ödeme yapılmaması; zorunlu istisnaların yazılı gerekçe + teminat + üst sınır şartına bağlanması talimatlaştırılsın. (3) Tedarik planı: bitüm ihtiyacı yıllık planlanıp sipariş-teslimat-ödeme akışı sözleşmeyle (teslimde ödeme esasıyla) kurulsun. (4) Tarama: diğer alımlarda benzer teslimatsız ödeme uygulamaları tespit edilip aynı düzene alınsın.

Uygulama önerisi: tedarikçiye giden her ödeme talimatında tek soruluk sıra testi uygulayın: 'bu paranın karşılığı olan mal, bugün ambar kayıtlarımızda var mı?' Varsa ödeme ifanın karşılığıdır, yoksa gönderdiğiniz şey bedel değil, teminatsız bir kredidir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: teslimat yapılmadan ön ödeme yapılamaz.