Plan notuyla pazar alanına ticari fonksiyon eklenebilir mi?

Plan notunun parçası olduğu şey; planın gösterim ve tanım disiplinidir, o disiplini delen not, planın parçası değil planın deliğidir: 2022 denetiminde aynen, plan notlarındaki 'pazar alanları üzerinde ticari fonksiyonların yer alabileceği' ifadesinin, Mekansal Planlar Yapım Yönetmeliği'nin uygulama imar planı GÖSTERİMLERİNE UYGUN OLMADIĞI' tespit edilmiştir. Çerçeve; kullanım tanımlarının kendisidir: Yönetmeliğin m.5/1-a tanımında 'belediye hizmet alanı', itfaiye, garaj, depo, atık tesisi, pazar yeri, idari-sosyal-kültürel merkez gibi mahalli müşterek ihtiyaç tesislerinin yapılabileceği alandır; Pazar Yerleri Hakkında Yönetmelik de pazar yerini 'belediyelerce tespit edilecek yer ve GÜNLERDE kurulan üretici ve semt pazarları' olarak, aktörlerini pazarcı-üretici-tahsis sahibi olarak tanımlar ve m.5/7, imar planlarında pazar yeri belirlenirken bu hükümlerin gözetilmesini emreder: yani 'pazar alanı' lejantı; dönemsel tezgah düzenine ayrılmış bir kamusal kullanımdır, plan notuyla üzerine kalıcı ticaret fonksiyonu yazmak: lejantın söylediğini notla geri almaktır, fonksiyon değişikliği isteniyorsa yolu; notla yama değil, usulünce plan değişikliğidir (gösterimiyle, gerekçesiyle, askı süreciyle).

Analiz: (1) Plan notu; planın açıklamasıdır, alternatif plan değildir: notlar, gösterimlerin uygulanmasına dair teknik açıklama taşır: yoğunluk-kullanım kararı üretmeye başladığında, planın güvence sistemi (lejant standardı, kamuoyu askısı, itiraz hakkı) devre dışı kalır, vatandaş paftada 'pazar alanı' görür; notta saklı ticari hak, ancak bilenlerin işine yarar: bu asimetri, imar hukukunun en sevmediği şeydir (plan-notu-emsal ve dolgu-emsal dosyalarının pazar sürümü: paftanın söylemediğini nota fısıldatmayın). (2) Rant kapısı riski somuttur: pazar alanı, kamulaştırma-tahsis süreçlerinde 'kamusal ihtiyaç' gerekçesiyle edinilir: üzerine notla ticari fonksiyon ekleyince, kamusal amaçla edinilmiş zemin, kalıcı ticari birimlerin (kira geliri kimin? tahsis kime?) altlığına döner: denetimin hassasiyeti tam bu dönüşümedir. (3) Pazarın kendi mevzuatı; sınırı zaten çizer: Pazar Yerleri Yönetmeliği pazarın gün-yer-tahsis düzenini kurar; pazar yerinde bulunacak zorunlu hizmet tesisleri bellidir, 'ticari fonksiyon' genellemesi bu düzenin dışındaki her şeye kapı açar: hangi ticaret, kaç metrekare, kim işletecek, cevabı olmayan not; uygulamada keyfiliğin tarifidir. (4) Düzeltme; not temizliği + gerçek ihtiyacın usulüne taşınmasıdır: pazar alanlarında gerçekten kalıcı ticari birim ihtiyacı varsa, o parseller için gösterimi 'ticaret' veya karma kullanım olan plan değişikliği hazırlanır, gerekçelendirilir, askıya çıkar: aynı sonuca meşru kapıdan gidilir.

Yapılacaklar: (1) Not taraması: plan notları; Yönetmelik gösterim-tanımlarıyla çelişen kullanım hükümleri yönünden taransın, aykırı notlar plan değişikliğiyle kaldırılsın. (2) Mevcut yapılaşma: bu nota dayanarak pazar alanlarında oluşmuş ticari kullanımlar tespit edilip hukuki durumları (ruhsat-tahsis-kira) değerlendirilsin. (3) Usul: fonksiyon değişikliği ihtiyaçları not yerine gösterimli plan değişikliğiyle karşılansın; değişiklik gerekçe raporlarında pazar mevzuatına uyum ayrıca yazılsın. (4) Eğitim: plan müellifleri ve imar birimine 'notun sınırı' konusu örnek bulgularla anlatılsın.

Uygulama önerisi: her plan notunu tek soruluk pafta testiyle okuyun: 'bu not, paftadaki lejantın söylediğini açıklıyor mu, yoksa değiştiriyor mu?' Açıklıyorsa nottur, değiştiriyorsa plan değişikliğinin askısız kestirmesidir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: plan notu, gösterim standardına aykırı fonksiyon ekleyemez.