Doğrudan teminde iş erken biterse ödeme tam yapılır mı?

Hem de en çok doğrudan teminde, 2024 denetiminde aynen: 'doğrudan temin ile yapılan bina cephesi kiralama - afiş asılması alımlarında EDİMİN İFASININ TAKİP EDİLMEDİĞİ, bir yıl devam etmesi gereken işin KISA SÜREDE SONLANDIRILDIĞI ancak ÖDEMENİN TAM OLARAK YAPILDIĞI' tespit edilmiştir. Yanılgı; usulün sadeliğini sorumluluğun yokluğu sanmaktır: 4734 m.22, doğrudan teminde ilan, teminat, komisyon ve yeterlik zorunluluğu aranmaz; ama kaldırılan yalnız ihale öncesi formalitelerdir, ödemenin hukuku değişmez: 5018 gereği her gider; işin yapılması, malın teslim alınması yani hakedişe bağlanmış gerçek bir edim karşılığında ödenir, bir yıllık cephe kirasının karşılığı, cephede on iki ay asılı duran afiştir: afişin inmesiyle edim durmuş; ödemenin o andan sonraki kısmı karşılıksız kalmıştır.

Analiz: (1) Süreli hizmetlerde edim; takvimle akar, faturayla değil: kiralama-abonelik-yayın gibi süreye yayılan alımlarda 'iş bitti mi' sorusu tek seferlik kabul tutanağıyla kapanmaz, dönemsel kontrol ister: afiş yerinde mi, görünür mü, yırtık-kapanmış mı, aylık bir fotoğraflı tespit; hem ödemenin dayanağı hem erken sonlanmada kesintinin belgesidir (sosyal-medya-eksik-ifa ve fatura-kabul dosyalarının cephe sürümü: görmediğiniz hizmetin faturası, en kolay ödenen faturadır). (2) 'Sözleşme yıllıktı' savunması; ters çalışır: sözleşmenin yıllık olması, bedelin yıllık edime bağlandığını gösterir, edim kısa sürünce bedelin süreye orantılı kısmı hak edilmiştir: erken sonlanmanın nedeni (mülk sahibinin vazgeçmesi, binanın tadilata girmesi...) ne olursa olsun; sonuç ya sürenin telafisi ya bedelin iadesidir, ikisi de yapılmadıysa fark; kamu zararı olarak sorumlulara döner. (3) Doğrudan teminin kolaylığı; kontrol açlığını büyütür: küçük tutarlı, hızlı, evraksız alımlar, denetim radarına girmeyeceği varsayımıyla gevşek yönetilir: denetçinin bu bulguyu seçmesi tesadüf değildir, usulün en sade olduğu yerde, iç kontrolün en çok kendisine güvenilmesi gerekir. (4) Alımın kurgusu da gözden geçirilmelidir: hangi cepheler, neden o cepheler, bedel piyasa araştırmasıyla mı, cephe kiralamada 'tek kişinin özel hakkı' (22/b: mülk sahibi) doğal gerekçedir; ama bedel ve süre yine belgeli kurulmalı, birden çok lokasyon tek pakete gizlenmemelidir.

Yapılacaklar: (1) Tespit-tahsil: erken sonlanan iş(ler)de fiili edim süresi belgelenip süre orantılı fazla ödeme hesaplansın; iade-mahsup süreci işletilsin. (2) Takip düzeni: süreli doğrudan temin alımları için aylık edim kontrol çizelgesi (fotoğraflı tespit-tutanak) zorunlu olsun; ödemeler dönem kontrolüne bağlansın. (3) Sözleşme hükmü: erken sonlanma-ifa imkansızlığı halinde bedelin gün esaslı iadesi ve bildirim yükümlülüğü alım şartlarına yazılsın. (4) Envanter: yürüyen cephe-pano-yayın kiralamalarının tamamı 'edim sürüyor mu' süzgecinden geçirilsin.

Uygulama önerisi: süreye yayılan her alımda tek soruluk pencere testi uygulayın: 'bu ay ödediğimiz hizmetin bu ay verildiğini gösteren tarihli bir kanıt dosyada var mı?' Varsa ödeme edime bağlıdır, yoksa ödediğiniz şey hizmet değil, sözleşmenin hatırasıdır; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: iş erken sonlanmış, ödeme tam yapılmıştır.