Dönüşümün uygulama esasları meclissiz belirlenir mi?

Yetki sorunu olarak, 2023 denetiminde aynen: 'riskli alanların dönüşüm sürecine ilişkin UYGULAMA ESASLARININ belediye meclisi kararı ile BELİRLENMEDİĞİ'; buna rağmen 'meclis kararıyla uygulama esasları belirlenmeden TOKİ ile protokol imzalandığı' tespit edilmiştir. Çerçeve 5393 m.73'tür: kentsel dönüşüm ve gelişim projeleri 'belediye meclisi kararıyla' uygulanır, denetçinin cümlesi de yetki haritasını çizer: 'proje konusu, projenin yürütülmesi, tarafların yükümlülükleri, mali konular ve diğer yükümlülüklere ilişkin hususlarda karar alınması belediye meclisinin görev ve yetki alanındadır; meclisin yetkili olduğu konularda meclis yetki vermeden usul-esas belirlenmesi mümkün değildir', emsalde meclisten çıkan tek şey başkana imza yetkisidir: imza yetkisi, içeriği belirleme yetkisi değildir.

Analiz: (1) İmza yetkisi; boş bir çerçevedir, tablo değil: meclis 'başkan imzalasın' dediğinde; neyin imzalanacağının esaslarını da belirlemiş olmaz, kira yardımının kimlere, hangi tutarla, ne süreyle yapılacağı gibi mali sonuç doğuran kurallar protokol metnine gömüldüğünde: bütçeye yük getiren kararlar, meclisin onayından geçmemiş bir metinle konmuş olur (protokol-meclis-uyumu ve kira-yardımı-sözleşme-dışı dosyalarının usul kökü: dönüşümün anayasası, protokol değil meclis kararıdır). (2) Esassızlık; keyfilik riskinin kapısıdır: yazılı-meclis onaylı uygulama esasları yoksa, hak sahipliği tespiti, uzlaşma şartları, yardım tutarları dosya dosya değişebilir: vatandaş eşitliği ve idarenin savunulabilirliği, ancak önceden ilan edilmiş kurallarla korunur, dönüşüm gibi itiraz-dava yoğun bir alanda esassız yürümek, her uyuşmazlıkta zemin kaybettirir. (3) TOKİ'nin kurumsal gücü, belediyenin usulünü ikame etmez: karşı tarafın köklü protokol şablonları olması; belediyenin kendi iç hukukunu (meclis iradesini) atlamasının gerekçesi olamaz, protokol; meclis esaslarına uygun imzalanır, esasların yerine geçmez. (4) Onarım geriye doğru mümkündür: uygulama esasları hazırlanıp meclise sunulur; mevcut protokol bu esaslarla karşılaştırılıp uyumsuz hükümler tadil protokolüyle düzeltilir, geç kalmış meclis kararı, hiç olmayan karardan iyidir: ama o güne kadarki uygulamaların (özellikle yardım ödemelerinin) dayanağı ayrıca değerlendirilmelidir.

Yapılacaklar: (1) Esasların yazımı: dönüşüm uygulama esasları (hak sahipliği-uzlaşma-kira/taşınma yardımı kriter ve tutarları-tarafların yükümlülükleri-mali çerçeve) hazırlanıp belediye meclisine sunulsun. (2) Protokol uyumu: TOKİ protokolü, kabul edilen esaslarla karşılaştırılsın; uyumsuz maddeler tadil protokolüyle esaslara çekilsin. (3) Geçmiş ödemeler: bugüne dek yapılan kira-taşınma yardımlarının listesi (kişi-tutar-dayanak) çıkarılıp esaslarla test edilsin; dayanaksız kalanlar için hukuki değerlendirme yapılsın. (4) Usul kuralı: bundan sonra mali sonuç doğuran her protokolün, ilgili esasların meclis kararına bağlanmasından sonra imzalanması iç kurala yazılsın.

Uygulama önerisi: dönüşüm dosyanızda tek soruluk kaynak testi uygulayın: 'kira yardımının tutarını söyleyen belge, meclis kararı mı protokol maddesi mi?' Meclis kararıysa esaslar yerindedir, yalnız protokolse, dönüşümün kuralları meclisin elinden çıkmamıştır; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: uygulama esasları meclis kararıyla belirlenmeden protokol imzalanamaz.