Büyükşehir, ilçenin çöp toplama işine harcama yapabilir mi?

Tam bunu demiştir, 2022 denetiminde: büyükşehir tarafından katı atık toplama-taşıma araçları kiralandığı tespit edilmiş ve görev haritası hatırlatılmıştır: 5216 m.7/1-i, büyükşehir; katı atık yönetim planını yapar ve 'kaynakta toplanması ve aktarma istasyonuna kadar taşınması HARİÇ' katı atıkların değerlendirilmesi-depolanması-bertarafı hizmetlerini yürütür; m.7/2-b, katı atıkları toplamak ve aktarma istasyonuna taşımak İLÇE belediyelerinin görevidir. Rakamlar da kayıttadır: yıl içinde çevre temizliği ve katı atık toplama-taşıma için 1'i açık ihale, 3'ü pazarlık, 13'ü doğrudan temin olmak üzere 17 alım, toplam 22,3 milyon TL; bunun 4,4 milyon TL'si toplama-taşıma aracı kiralamasıdır.

Analiz: (1) Katı atıkta iş bölümü kanunla çizilmiştir: kap-konteyner başından aktarma istasyonuna kadar ilçe; aktarmadan bertarafa kadar büyükşehir, 'sahilde görüntü kirliliği' kaygısı bu çizgiyi silmez: büyükşehirin toplama aracı kiralaması; ilçenin görev giderini kendi bütçesine almaktır, mezarlık-defin dosyasının ayna görüntüsü: orada ilçe büyükşehirin işine, burada büyükşehir ilçenin işine harcamaktadır, iki yönde de m.60 dayanağı kurulamaz (görev kimin, gider onun). (2) Alım yönteminin dağılımı ikinci sinyaldir: 17 alımın 13'ünün doğrudan temin olması; hem sürekli bir ihtiyacın parçalara bölünmesi görünümünü hem de görev dışı işin 'küçük alımlar' halinde görünmezleştirilmesini akla getirir: görev tartışması ile parçalama tartışması aynı dosyada buluşur. (3) Meşru yollar dururken fiili üstlenme seçilmiştir: ilçelerin kapasitesi yetmiyorsa, m.75/a çerçevesinde bedelli-protokollü iş üstlenimi kurulabilir (bedelini ilçe öder) ya da büyükşehir koordinasyon yetkileriyle standart belirleyip ilçeyi denetler: protokolsüz-bedelsiz fiili toplama; hem harcamayı dayanaksız bırakır hem ilçenin sorumluluğunu silikleştirir, vatandaş kime hesap soracağını bilemez. (4) İşletme-tesis istisnası dar okunmalıdır: büyükşehirin kendi işlettiği tesislerin (sosyal tesis-mesire işletmesi) iç temizliği işletme gideri olabilir, ama cadde-sahil ölçeğinde kamusal alan çöp toplaması; işletme gideri kılıfına sığmaz: ayrım, alanın tapusundan değil hizmetin niteliğinden okunur.

Yapılacaklar: (1) Harcama ayrıştırması: katı atık alımları 'kendi tesis işletmesi içi' ve 'kamusal alan toplama-taşıma' olarak ayrıştırılsın; ikinci gruptaki harcamalar için görev analizi ve sorumluluk değerlendirmesi yapılsın. (2) Devir-protokol: kamusal alan toplama ihtiyacı ilgili ilçelere devredilsin; büyükşehir desteği gerekiyorsa m.75/a protokolüyle ve bedeli ilçeden tahsil edilerek kurulsun. (3) Alım disiplini: süreklilik arz eden ihtiyaçların doğrudan teminle parçalanması sonlandırılsın; kalan meşru ihtiyaçlar yıllık ihaleyle planlansın. (4) Koordinasyon: sahil-mesire gibi hassas alanlar için ilçelerle ortak hizmet standardı (sıklık-konteyner-denetim) belirlensin; büyükşehir denetim rolünü oynasın, kamyon kiralamasın.

Uygulama önerisi: her katı atık harcamasında tek soruluk istasyon testi uygulayın: 'bu aracın güzergahı aktarma istasyonunun öncesi mi, sonrası mı?' Sonrasıysa (aktarma-bertaraf) gider büyükşehirindir, öncesiyse (sokak-konteyner-toplama) gider ilçenindir; ve denetçi bunu tek cümleyle yazar: toplama ve taşıma, büyükşehirin görev alanında değildir.