Toplu taşıma gelirini özel firma tahsil edebilir mi?

İki başlıkta olmuştur, 2024 denetiminde aynen: 'Akıllı Bilet Yönetim Sistemiyle tahsil edilen toplu taşıma gelirinin GAYRİSAFİ olarak kaydedilmediği' ve zemininde daha temel bir kural: 5018 m.72, 'yetkili kılınmamış hiçbir gerçek veya tüzel kişi, KAMU ADINA TAHSİLAT veya ödeme yapamaz.' Toplu ulaşım geliri kamu geliridir; tahsili de kaydı da kanunun çizdiği yoldan yürür.

Analiz: (1) Tahsilatın öznesi (m.72): ücretin vatandaştan toplanması; muhasebe yetkilisi-mutemet-banka gibi yetkilendirilmiş kanalların işidir, özel sistem firması; teknik altyapıyı işletebilir, ama paranın kendi malvarlığında toplanıp bekletilmesi yetkisiz tahsilattır: doğru mimari; tahsilatın idare adına açılmış banka hesabında (ya da idare kontrolünde emanet yapıda) toplanması, firmanın paraya değil veriye dokunmasıdır (kefaletsiz-tahsildar N345, dolum-bayii, otopark-hesabı dosyalarının elektronik sürümü: kanal modernleşir, yetki kuralı değişmez). (2) Gayrisafilik (m.13/f): tüm gelir ve giderler bütçede gayri safi gösterilir, komisyon düşülmüş net tutarı gelir yazmak; hem geliri hem gideri küçültür: doğrusu, brüt hasılatın gelir, firma komisyonunun gider (hizmet alım faturasıyla) kaydıdır, böylece komisyonun oranı-matrahı da denetlenebilir olur; net akışta komisyon, kimsenin onaylamadığı görünmez bir kesintidir. (3) Netin sakladıkları: firma hesabında bekleyen günlük hasılatın nemalanması kimde, aktarım gecikmelerinin faizi, komisyon matrahının doğruluğu (brüt hasılat verisi), iade-iptal işlemleri, hepsi net-aktarım perdesinin arkasında kalır: bulgu; bu perdeyi kaldırma talimatıdır. (4) Sözleşme cerrahisi: mevcut ABYS sözleşmesi; 'hasılat firmada toplanır, komisyon mahsup edilir' kurgusundaysa, hukuka uygun hale; hasılatın idare hesabına akışı + komisyonun faturayla ödenmesi + günlük veri-mutabakat hükümleriyle getirilmelidir.

Yapılacaklar: (1) Para akışını çevirin: ABYS tahsilatlarının doğrudan idare banka hesabında toplanmasını (dolum kanalları dahil) sağlayacak sözleşme-teknik düzenlemeyi yapın; firmaya güvence gerekiyorsa teminat-ödeme takvimi kurun, mahsup düzenini kaldırın. (2) Muhasebeyi brütleştirin: geçmiş dönem için brüt hasılat-komisyon ayrıştırmalı düzeltme kayıtları; bundan sonrası için günlük brüt gelir tahakkuku + komisyon gider faturası düzeni. (3) Mutabakat rejimi: validatör-sistem verisi ↔ banka hesabı ↔ muhasebe üçlü mutabakatı (günlük-aylık); aktarım gecikmelerine sözleşmede gecikme faizi hükmü. (4) Komisyon denetimi: komisyon oranının dayanağı (ihale-sözleşme), matrah doğrulaması ve dönemsel bağımsız kontrol, brüt görünmeyen hasılatın komisyonu da denetlenemez; ikisini birlikte kurun.

Uygulama önerisi: elektronik tahsilatta tek cümlelik mimari kural benimseyin: 'veri firmada gezebilir; para idarede yatar.' Bu mimariyi kuran belediye; modern sistemin hızını, kamu gelirinin disipliniyle birleştirir, kurmayan ise, hasılatını başkasının hesabında sayar ve denetçi iki kuralı birden hatırlatır: yetkisiz tahsilat olmaz, gelir gayrisafi kaydedilir.