İstisna kapsamı alımda rekabet aranmaz mı?

Karışmıştır, 2024 denetiminde aynen: '3/g istisnası kapsamında yapılan mal ve hizmet alımlarında REKABETİN SAĞLANMADIĞI, mal ve hizmetlerin mevcut RAYİÇLERİN ÇOK ÜZERİNDE fiyatlarla satın alındığı ve BASİRETLİ TACİR sıfatına uygun hareket edilmediği.' Denetimin cümlesi ilkeseldir: 'istisna kapsamında alım yapılması; rekabetin gözetilmemesine, ihtiyaçların uygun şart ve zamanda karşılanmamasına ve kaynakların verimli kullanılmamasına DAYANAK TEŞKİL EDEMEZ.'

Analiz: (1) İstisnanın verdiği ve vermediği: 3/g; ticari-sınai faaliyet çerçevesindeki ana faaliyet alımlarını, güncel limite kadar (emsal dönemde ~95,5 milyon TL), Kanunun usul yükünden (ilan-standart form-süreler) kurtarır; ekonomiden kurtarmaz: davet usulü serbestisi; 'kime istersek, kaça istersek' demek değildir, şirket; TTK m.18/2 basiret ve m.369 özen çerçevesinde dolaylı kamu kaynağı kullanan bir tacirdir. (2) Rayiç üstü alımın anatomisi: hep aynı davetliler → fiyat kıyası yok → rayiç bilgisi körelir → 'hız' gerekçesi pahalılığı normalleştirir: aradaki fark; kimsenin cebinden çıkmıyor gibi görünür ama şirket karından-belediye temettüsünden-kamu hizmetinden çıkar; YK için de özen yükümü sorgusudur (istisna-listesi dosyası N319'un ikinci yarısı: liste 'neyi' alabileceğini, basiret 'nasıl' alacağını söyler). (3) İstisna içinde rekabetin asgarisi: en az üç teklif-davet çeşitliliği (dönemsel rotasyon), yazılı piyasa araştırması-rayiç tespiti (emsal fiyatlar, borsa-liste fiyatları, geçmiş alım kıyası), iç alım yönergesi (limitlere göre onay basamakları) ve sonuçların YK'ya raporu, bunlar 4734 değil, iyi yönetim gerekleridir; denetim de tam bunları arar. (4) Limit disiplini: istisna tutarı aşılırsa alım Kanun rejimine döner, yıllık ihtiyacın tek kalemde toplanıp limitle kıyaslanması (bölme yasağının istisna sürümü) ihmal edilmemelidir.

Yapılacaklar: (1) İç alım yönergesi çıkarın: 3/g alımları için davet sayısı (asgari 3), rayiç araştırma zorunluluğu, onay eşikleri, sözleşme-teslim-muayene düzeni ve yasaklılık teyidi (istisnada da geçerli) yazılı kurala bağlansın. (2) Tedarikçi havuzunu genişletin: kalem bazlı yeterlilikli tedarikçi listesi oluşturup davetleri rotasyonla dağıtın; 'tek tedarikçi' zorunluysa gerekçesi (teknik tekel-uyum) dosyada belgelensin. (3) Geriye dönük fiyat analizi: son dönem büyük alımların birim fiyatlarını piyasa rayiçleriyle (bağımsız veri-emsal ihaleler) karşılaştırın; açık sapmalarda sorumluluk-rücu değerlendirmesi ve tedarikçi pazarlığı (iade-fiyat düzeltme) yürütün. (4) Raporlama: çeyreklik 'istisna alımları raporu' (kalem-tedarikçi-fiyat-rayiç kıyası) YK gündemine, görünür alım, ucuzlayan alımdır.

Uygulama önerisi: istisna alımlarında tek cümlelik ilkeyi duvara yazın: 'istisna; ilandan muafiyettir, akıldan değil.' Üç teklifle-rayiç belgesiyle alan şirket; hızını da ucuzluğunu da korur, 'istisna zaten' diyen ise, farkı her faturada öder ve denetçi üçlemeyi hazır yazar: rekabet yok, rayiç üstü, basiret dışı.