Mali yapı sürdürülemez hale gelirse denetim ne yazar?

Bütününe de bakar, 2024 denetiminde ilk bulgu olarak, tek cümlelik bir röntgen yazılmıştır: belediyenin 'kamu idarelerine olan vergi, prim, pay vb. yükümlülükleri ile alacaklılarına ödemelerini ZAMANINDA yerine getiremediği; PERSONEL MAAŞLARINI zamanında ödeyemediği; harcamalarını TASARRUF ilkeleri doğrultusunda yönetmediği ve bu nedenle CEZA, FAİZ, ZAM ve İCRA gibi birçok yaptırımla karşı karşıya kaldığı.' Yani mali sürdürülemezlik; ayrı ayrı gecikmelerin toplamı değil, kendi başına bir bulgudur, ve adresi bellidir: üst yönetim.

Analiz: (1) Sorumluluğun çerçevesi: 5018 m.8-11 + 5393 m.38, başkan; stratejik plana uygun yönetimden, kaynakların etkili-ekonomik-verimli kullanımından, kayıp-kötüye kullanımın önlenmesinden meclise karşı sorumludur; mali hizmetler-harcama yetkilileri bu sorumluluğun kollarıdır: 'para yok' cümlesi; bir açıklama değil, yönetim sisteminin çıktısıdır, denetim, çıktıyı değil sistemi sorgular. (2) Sürdürülemezliğin çarkı: geciken vergi-prim → gecikme zammı-ceza; gecikilen piyasa borcu → icra-vekalet-faiz; geciken maaş → çalışma barışı ve dava riski, her gecikme, gelecek yılın giderini büyütür: çark bir kez dönmeye başlayınca, bütçe; hizmete değil geçmişin faizine çalışır (gecikme-zammı-kim-öder, fatura-geç-ödeme, erken-bozdurma dosyalarının makro toplamı). (3) Çıkışın bilinen haritası: (a) gerçekçi gelir tarafı, tahakkuk-tahsilat oranını büyüten takip (kayıt dışı taramaları, tarife güncellemeleri, yapılandırma kampanyası); (b) gider disiplini, tasarruf tedbirlerinin (temsil-araç-personel fazlalıkları) fiilen uygulanması, hizmet önceliklendirmesi; (c) borç yönetimi, yükümlülük envanteri, alacaklı sıralaması (önce cezası-faizi en ağır olan: SGK-vergi), yapılandırma-protokol görüşmeleri; (d) nakit planı, 13 haftalık projeksiyon ve maaş-öncelik kuralı. (4) Şeffaflık dersi: bu tablodaki idarede meclise-kamuoyuna gerçekçi mali raporlama hayati önemdedir, tabloyu küçük gösteren raporlama; sorunu büyütür, sorumluluğu ağırlaştırır.

Yapılacaklar: (1) Yükümlülük envanteri çıkarın: kime, ne kadar, hangi vade-faizle borçlusunuz (SGK-vergi-İller Bankası kesintileri-piyasa-icra dosyaları); tek tabloda, aylık güncellenen biçimde yönetime ve meclise sunun. (2) Kurtarma planı yazın: 2-3 yıllık mali toparlanma programı, gelir artırıcı adımlar (takvimli), gider kısıcı kararlar (meclis-encümen kararlarına bağlanmış), yapılandırma başvuruları ve maaş güvence kuralı ('personel ödemesi her ayın birinci önceliğidir'); ilerlemeyi çeyreklik raporlayın. (3) Faiz kanamasını durdurun: en yüksek maliyetli gecikmeleri (SGK-vergi) önce kapatan ödeme sıralaması; yeni gecikme doğuracak taahhütlere (yeni araç-etkinlik-yatırım) plan onayı olmadan girilmemesi. (4) Kurumsal hafıza: bu döneme ait kararların-gecikmelerin gerekçelerini yazılı tutun, hem yönetim değişiminde devir hem olası sorumluluk incelemelerinde savunma dosyanızdır.

Uygulama önerisi: mali yönetiminizi tek soruluk aylık testle izleyin: 'bu ay ödediğimiz faiz-ceza-zam toplamı ne; geçen aydan küçük mü?' Bu rakamı her ay küçülten belediye, çarkı tersine çevirmiştir, büyüten ise, bütçesini geçmişe kiralamıştır; denetçi de tabloyu tek cümleyle özetler: yükümlülükler zamanında yerine getirilememektedir.