Su ürünleri halinde kira ve rüsum nasıl yönetilir?

Var ve ikisi birden denetimdedir, 2024 emsalinde aynen: 'idareye ait su ürünleri halinin işletilmesi için ihaleyle kiraya verildiği ancak işletmeciden KİRA GELİRLERİNİN TAHSİLATININ DÜZENLİ YAPILMADIĞI.' Kiraya vermek; tahsilatı ve halin kamusal kurallarını devretmek değildir.

Çerçeve: (1) Özel rejim (1380 + Su Ürünleri Toptan ve Perakende Satış Yerleri Yönetmeliği): su ürünleri hali; günlük kapasitesi 10 ton ve üzeri, açık artırmalı toptan satışın, muhafaza-hijyen-sağlık kontrolünün yapıldığı tesistir; 'işletmeci' yönetmelik yükümlülüklerinin sorumlusudur, belediye kiraya verse de tesisin hal niteliği ve kamusal kuralları yaşamaya devam eder. (2) Gelir üçlüsü (Yönetmelik m.28): rüsum, günlük toplam satış bedelinin %3'ünü geçmemek üzere meclisçe belirlenen oranda, makbuz karşılığı alınır ve 'bunun dışında her ne ad altında olursa olsun başka resim-ücret alınmaz'; teminat, yer tahsislilerden meclis kararıyla (nakit-mektup-tahvil), amaç dışı kullanılamaz-haczedilemez; yer tahsis ücreti, meclis tarifesiyle. Kiraya verilen halde bu mimari, işletmecinin keyfine kalmaz: işletmecinin esnaftan topladığı kalemler tavana-tarifeye uygun mu, ayrı denetim sorusudur (hal-rüsum, hal-teminat dosyalarının balık hali sürümü). (3) Kira tahsilat disiplini: 'yatırım yaptı' hoşgörüsü; sözleşmesiz bir bedel indirimi demektir, vadesinde ödenmeyen taksit için gecikme faizi-tahakkuk takibi (5018 m.38 zinciri) ve sözleşmedeki fesih-teminat hükümleri işletilmelidir; biriken alacak, hem gelir kaybı hem işletmeci karşısında pazarlık gücü kaybıdır (büfe-kira, sosyal-tesis-kira dosyalarındaki ilke: kiracının yatırımı, kiranın muafiyeti değildir). (4) Veri hattı: açık artırma satış kayıtları (miktar-bedel) idareye akmalı, rüsumun matrahı da, halin faaliyet raporu da bu veridir; kayıt paylaşımını sözleşme yükümlülüğü yapmamak, matrahı işletmecinin beyanına teslim etmektir.

Yapılacaklar: (1) Alacak tablosu: kira taksitlerinin tahakkuk-tahsilat-bakiye dökümü; gecikenlere faizli ödeme takvimi, ödemeyene sözleşme yaptırımı (teminattan kesinti-fesih değerlendirmesi). (2) Sözleşme revizyon listesi: satış verisi paylaşımı, rüsum-tarife uyumu, alt kullanıcı tahsislerinin şartları ve denetim yetkinizi açıkça yazan hükümler, yenileme döneminde ekleyin. (3) Saha denetimi: halde uygulanan ücretlerin (rüsum-tahsis-hizmet) meclis tarifesi ve %3 tavanıyla uyumunu yıllık denetleyin; fazla alınanlar için iade-yaptırım süreci. (4) Muhasebe düzeni: kira tahakkuklarının dönemsel kaydı, gecikme faizlerinin hesaplanması; teminatların emanet-nazım izlemesi.

Uygulama önerisi: kiraya verilmiş halde tek cümlelik sahiplik ilkesini koruyun: 'binayı kiraya verdik; kuralları ve alacağı vermedik.' Kirasını takvimle, rüsumunu tavanla, verisini sözleşmeyle izleyen idare; halini de gelirini de elinde tutar, 'işletmeci bilir' diyen ise, denetçinin tek satırlık tespitine abone olur: tahsilat düzenli yapılmamaktadır.