Eski tahsisli taksi plakaları süresiz hak mıdır?

Görmüş ve yazmıştır, en büyük ölçekte: 'geçmiş dönemlerde tahsis edilen ve halen faal kullanılan taksi ve dolmuş plakalarının, MEVZUATA AYKIRI BİÇİMDE SÜRESİZ BİR HAK olarak kullanılmakta olduğu.' Emsal dosyada; 1998'e kadar komisyon kararlarıyla verilen on binlerce plakanın, kimi ihaleli ama süresiz, kimi kurayla, bugüne dek süresiz imtiyaz gibi taşındığı tespit edilmiştir.

Analiz: (1) İmtiyazın doğası: ticari plaka; kamunun sınırlı sayıda tuttuğu bir faaliyet iznidir, sınırlılık ona piyasa değeri kazandırır; o değeri yaratan kamu kararıdır. Kamu imtiyazlarının süresiz-koşulsuz devri; mevzuatın genel sistemine aykırıdır: izinler süreli, yenilenebilir, şartlı verilir (ruhsat-vize-güzergah düzeni; 5393 m.15/p-2886 çerçevesi), süresizlik, kamunun düzenleme yetkisini tek kuşağın lehine sonsuza kilitler. (2) Süresizliğin faturaları: (a) gelir yönü, süresiz plakadan idare; ne yenileme-vize bedeli ne süre sonu yeniden ihale geliri alabilir (güzergah-ücret dosyası: tarifesiz-süresiz hak, sahipsiz gelirdir); değer artışının tamamı piyasadaki devirlere (plaka rantına) akar; (b) yönetim yönü, süresiz hak sahibine hizmet standardı (araç yaşı, kılık-davranış, engelli erişimi) dayatmak zorlaşır; men-iptal mekanizmaları zayıflar; (c) eşitlik yönü, yeni girişimci kuşaklar, kamunun bedelsiz dağıttığı hakkı ancak rant fiyatıyla satın alabilir. (3) 'Kazanılmış hak' savunmasının sınırı: kazanılmış hak; hukuka uygun kurulmuş statülerin korunmasıdır, süresiz imtiyaz zaten kurulamayacağından, düzeltme (makul geçiş düzeniyle süreli-vizeli sisteme bağlama) mülkiyete el atma değil, hukuka dönüştür; içtihat da tahditli plakayı 'idarenin düzenleme yetkisine tabi izin' olarak okur. (4) Çözüm mimarisi bellidir: mevcutları belirli süreli ruhsat + periyodik vize düzenine bağlayan meclis/UKOME düzenlemesi; devirlerde idare onayı-harç; süre sonlarında yenileme şartları, dönüşüm dosyalarının (minibüs→taksi) tam da bu çerçeveye oturtulması.

Yapılacaklar: (1) Envanter-tarihçe çıkarın: plaka bazında veriliş dayanağı (komisyon kararı-ihale-kura), tarih, devir zinciri; 'hangi hukukla, hangi süreyle' sorusunun cevabı sicile işlensin. (2) Süreli sisteme geçiş düzenlemesi yapın: ruhsat süresi, vize periyodu-bedeli, devir onay-harcı, hizmet standartları ve aykırılık yaptırımlarını içeren yönetmelik/UKOME kararı; mevcutlara makul intibak takvimi (geçiş hakkı + süre) tanıyın, hukuk görüşü ve paydaş istişaresiyle. (3) Gelir bacağını kurun: vize-devir-ruhsat bedellerinin meclis tarifesine bağlanması; dönüşüm kararlarının (yeni plaka ihdası) bedelli-ihaleli yapılması. (4) Dava-risk yönetimi: geçiş düzenlemesine karşı açılacak davalar için savunma dosyası (imtiyaz-süre içtihatları, kamu yararı gerekçesi) baştan hazırlansın, düzenlemesiz süren her yıl, 'süresizliğin' fiilen pekişmesidir.

Uygulama önerisi: plaka düzeninizi tek soruyla test edin: 'bu hakkın bir bitiş-yenileme tarihi var mı?' Tarihi olan hak, yönetilebilir bir izindir; olmayan ise, kamunun bir kez dağıtıp bir daha dokunamadığı özel bir servete dönüşür, ve denetçi bu dönüşümü, mevzuata aykırı süresizlik cümlesiyle her raporda hatırlatır.