El atma ilam borçları geciktirilirse ne olur?

'Strateji' değil, bulgu olarak sonuçlanmıştır, 2024 denetiminde aynen: 'kamulaştırmasız el atma davaları kapsamında oluşan borçların ZAMANINDA ÖDENMEMESİ ve bu kapsamda EK MALİ KÜLFETE katlanılması.' Kesinleşmiş ilam; ertelemeyle küçülmez, faizle büyür.

Çerçeve: (1) Borcun doğası: el atma tazminatı; mülkiyet hakkına fiilen el konulmuş malikin yargı kararıyla kesinleşmiş alacağıdır, 2942 geçici m.6 (ve devamı düzenlemeler), bu taleplerin bedel tespiti-uzlaşma ve ödeme düzenini kurar: uzlaşma önceliği, taksitle ödeme imkanı ve idare bütçelerinden bu ödemeler için pay-ödenek ayrılması mekanizması (sermaye giderlerinden ayrılacak pay düzeni). Yani mevzuat; 'bütçe sıkışık' mazeretine karşı planlı ödemenin araçlarını vermiştir, kullanmayınca kalan tek plan, alacaklının icra planıdır. (2) Ek külfetin kalemleri: işleyen faiz, icra takip-vekalet giderleri, haciz süreçlerinin (belediye hesaplarına-araçlarına) hizmeti aksatan maliyetleri, bunların tamamı; asıl borcun değil, ödeme yönetimsizliğinin faturasıdır ve denetim bu farkı 'kaçınılabilir kamu zararı' merceğiyle okur (icra-inkar, gecikme zammı dosyalarıyla aynı damar: kaçınılabilir fer'i, sorumlusuna rücu sorusunu getirir). (3) Kaynak yönetimi gerçeği: el atma stoku; çoğu belediyede yıllar içinde birikmiş bir 'gizli borç'tur, görünür kılınmadıkça (envanter-bilanço-bütçe), her yıl birkaç dosyalık sürprizle nakit planını vurur (m.68-borç limit dosyasıyla bağ: ilam borçları da konsolide tablonuzun satırıdır). Kalıcı çözümün öbür yarısı da unutulmamalı: el atmayı üretmeyi durdurmak, imar planı-fiili kullanım uyumu, kamulaştırma programı ve uzlaşma mekanizması (736-kurtulma dosyası).

Yapılacaklar: (1) Stok envanteri çıkarın: kesinleşen-derdest el atma dosyaları; anapara-faiz-gider dökümüyle, kesinleşme tarihli tek tablo; bilanço-faaliyet raporunda görünür olsun. (2) Ödeme planı kurun: geçici m.6 düzenindeki imkanlarla (uzlaşma-taksit protokolleri, bütçeden ayrılacak pay) yıllara yaygın, takvimli plan; alacaklılarla protokol yapılan dosyalarda faiz-icra durdurulur, plansız bekleyen her dosya, icra masrafı üretir. (3) Önceliklendirme kriteri yazın: faiz oranı-tutar-haciz riski esaslı ödeme sırası; 'sesini çıkarana öde' düzeni yerine kurallı sıra (eşitlik + toplam maliyet minimizasyonu). (4) Kaynağında kurutun: imar planlarında el atma üreten alanların (fiilen yol-park yapılmış özel parseller) tespiti; kamulaştırma programına alınması veya plan revizyonu; yeni yatırımlarda 'önce kamulaştır, sonra gir' disiplini, bugünkü disiplin, on yıl sonranın ilam stokunu belirler.

Uygulama önerisi: ilam borçlarını tek cümlelik muhasebe gerçeğiyle yönetin: 'kesinleşen ilam, vadesi geçmiş borçtur, bütçenin değil, takvimin konusudur.' Takvimi kuran belediye; aynı parayı bir kez ve anaparaya öder, kurmayan ise, her yıl aynı borcu biraz daha büyümüş haliyle yeniden tanır ve aradaki fark, denetim raporunda 'ek mali külfet' başlığıyla sahiplerini arar.