Şirkete verilen ulaşım desteği zarar kapatmaya dönüşür mü?

Modelin adı doğru, matematiği yanlış, 2023 denetiminde birebir yazılmıştır: toplu taşıma gelir desteğinin, İNDİRİMLİ VE ÜCRETSİZ YOLCU/BİNİŞ SAYISI ESAS ALINMADAN, ulaşım şirketinin FAALİYET ZARARINI karşılamak üzere aktarılması, ve bunun sonucunda şirketin 'Dönem Olumlu Faaliyet Sonucu' hesabının gerçeği yansıtmaması. Yani iki bulgu iç içedir: aktarımın ölçüsüz olması + mali tabloların makyajlanması.

Doğru modelin iskeleti: (1) Meşru zemin: 5216 m.26 devri + aynı Kanunun gelir desteği hükmü (m.7 ikinci fıkra düzeni: belirlenen hatlarda taşıma yapan birlik-kooperatif-işletmecilere, ücretsiz/indirimli taşınan yolculara ilişkin gelir desteği ödenebilir), sosyal tarife yükünün telafisi hukuken mümkündür; İZELMAN dosyasında önerdiğimiz 'sosyal faturayı şeffaflaştır' aracının ta kendisidir. (2) Ama ölçü kanunda saklıdır: destek, 'ücretsiz veya indirimli taşınan yolcular' nedeniyle verilir → hesabın anahtarı biniş verisidir: ücretsiz biniş sayısı × tam tarife + indirimli biniş sayısı × indirim farkı = telafi edilecek gelir kaybı. Zarara bakarak ödemek ise bambaşka bir şeydir: şirketin verimsizliğini (şişkin kadro, kötü hat planlaması, yakıt israfı) da 'sosyal yük' etiketiyle kamuya faturalar, basiret-özen borcu dosyasındaki bütün soruları örter; üstelik zararı destekle sıfırlanan şirketin tablosu 'karlı' göründüğünden, TTK m.376 sinyalleri ve gerçek performans da görünmez olur (bulgunun ikinci cümlesi tam budur). (3) Muhasebe boyutu: biniş-esaslı destek, şirkette hizmet karşılığı gelir gibi değil, niteliğine uygun (gelir desteği/sübvansiyon) kalemde; belediyede doğru tertipte (tertip dosyası!) izlenmelidir.

Yapılacaklar: (1) Destek formülünü protokole yazın: veri kaynağı (elektronik ücret toplama sistemi biniş kırılımları) + hesap formülü + dönemsel mutabakat + ödeme takvimi; 'yıl sonu zarara göre' cümlesini protokolden çıkarın. (2) Veri altyapısını doğrulayın: ücretsiz-indirimli binişlerin ayrı sayıldığını, raporlanabildiğini test edin (İBB-dağıtım dosyasındaki aynı altyapı ihtiyacı). (3) Şirketin gerçek performansını ayrıştırın: destek sonrası değil, destek öncesi faaliyet sonucu yönetim raporlarında görünsün; verimsizlik kalemleri (İZELMAN reçetesi: kol bazlı sebep-tedbir-takvim) ayrıca yönetilsin, sosyal yükün faturası ile yönetim zaafının faturası aynı zarfa konmasın. (4) Geçmiş aktarımların analizi: biniş-esaslı hesapla yeniden hesaplayın; formül üstü aktarılmış kısım için (sermaye işlemi mi, geri alınacak destek mi) hukuk-mali görüşle pozisyon belirleyin. (5) Tarife kararlarıyla bağı kurun: sosyal indirimleri artıran her meclis/UKOME kararının destek maliyeti, karar ekinde hesaplanmış olsun, 'karar meclisin, fatura şirketin' düzeni, bu bulgunun anasıdır.

Uygulama önerisi: şirkete akan her desteğin üstüne tek soruluk etiket yapıştırın: 'bu tutarı hangi sayı doğurdu?' Cevap 'X ücretsiz biniş' ise destek meşru ve savunulur; cevap 'yıl sonu zararı' ise o artık destek değil, ölçüsüz bir kaynak aktarımıdır, ve denetçi onu, iki mali tabloyu birden düzelttirerek raporuna yazar.