Ambalaj ve giysi atığı toplama hakkı bedelsiz verilir mi?

Yıllardır aynı cümleyle bulgulanıyor, 2019'dan 2024'e uzanan bir seride (büyükşehir ilçelerinden küçük ilçelere) tespit hep şudur: ambalaj atıklarının toplanıp değerlendirilmesine ve atık giysilerin kumbara yoluyla toplanmasına ilişkin belediyenin İMTİYAZ HAKKININ; ihale yapılmaksızın ve HİÇBİR BEDEL öngörülmeksizin, protokolle özel firmalara verilmesi. 'Çöpten kurtuluyoruz' hesabı, işin ekonomisini ıskalar: topladığınız şey çöp değil, piyasası olan hammaddedir, karton, plastik, metal, tekstil; firmanın bu işi bedavaya yapmak için kapınızı çalması bunun kanıtıdır.

Hukuki çerçeve: (1) Atık mevzuatı (2872 + Ambalaj Atıklarının Kontrolü Yönetmeliği + Sıfır Atık Yönetmeliği düzeni) bu toplama-değerlendirme yetkisini belediyeye verir; belediye işi kendi yapabilir ya da yetkilendirme yoluyla gördürebilir, ama yetkilendirme, hakkın devri niteliğindedir. (2) Bulgunun kilit cümlesi 2886'yı çağırır: taşınır-taşınmaz ve HAKLARIN kiralanması 2886 kapsamındadır; 'belediye için bir hak olan ve GELİR GETİRİCİ nitelikte bulunan' bu imtiyaz; ya idarece bizzat kullanılır ya da rekabet ve eşit muamele ortamında İHALE edilir. Kamu yararı (çevreci amaç), bedelsizliğin gerekçesi olamaz, kararın ifadesiyle: 'kamu yararı bulunan bir durumda bu hak bedelsiz olarak özel bir firmaya verilmemelidir' (İSPARK-alan aboneliği, jeotermal-protokol, asansör payı ailesinin atık yüzü: gelir getiren kamu hakkı, protokolle hediye edilmez). (3) Bedelsiz protokolün üç zararı: doğrudan gelir kaybı (ihalede oluşacak yıllık hak bedeli/ton başına pay), rekabet ihlali (seçilen firmaya piyasa avantajı), ve denetimsizlik (kaç ton toplandığı, nereye satıldığı, veri firmada kalır; sıfır atık raporlamanız da temelsizleşir).

Yapılacaklar: (1) Mevcut protokolleri tarayın: ambalaj, tekstil/giysi kumbarası, atık yağ, AEEE (elektronik atık), cam, hangi firma, hangi bedelle (çoğu 'bedelsiz' çıkacaktır), hangi süreyle? Fesih/sona erdirme hükümlerini işleterek düzeni yeniden kurun. (2) İhaleye çıkın: toplama-değerlendirme hakkını 2886 ile (kira/hasılat payı modeliyle, ton başına bedel + asgari yıllık taahhüt en sağlıklısıdır) ihale edin; şartnameye tartım-raporlama zorunluluğu (kantar fişleri, aylık ton raporu, kumbara envanteri) yazın, hal-kantar dosyasındaki ilke: 'tartılmayan mal, sayılmamış gelirdir.' (3) Sıfır atık sisteminizle bütünleştirin: toplanan tonajlar sıfır atık bilgi sistemine işlensin; belediyenin geri kazanım hedefleri bu veriyle raporlansın. (4) Küçük ölçekte alternatifi de değerlendirin: hacim ihaleye değmeyecek kadar küçükse, kendi toplama düzeniniz + lisanslı tesise satış (gelir yine size) modeli kurulabilir; 'bedelsiz devir' hiçbir ölçekte doğru cevap değildir.

Uygulama önerisi: geri dönüşüm dosyanıza tek cümlelik ekonomi ilkesi koyun: 'firmanın para kazandığı yerde, belediyenin payı vardır.' Kumbarayı gönüllü koyan her firma, o kumbaradan çıkanın değerini sizden iyi hesaplamıştır, ihale, o hesabı kamuya açtırmanın; bedel, hesabın kamuya düşen yarısını almanın adıdır.