Toplu taşıma işletmecisine gelir desteği hangi şartlarla ödenir?

Dayanak gerçek ama şartlı ve muhataplıdır, 2020 tarihli Daire kararı, hem meşru alanı hem tartışmalı kenarını gösterir.

Mevzuat (5216 m.7): (z) bendi: büyükşehir belediyeleri; (p) bendindeki kriterler (şehir merkezine uzaklık, nüfus, hattı kullanan sayısı) esas alınarak meclis kararıyla belirlenen yerlerdeki toplu taşıma hatlarının işletmesinin, o bölgede kurulu taşıma birlik veya kooperatiflerinden temin edilmesine karar verebilir; bu durumda belediye bütçesinden, ücretsiz veya indirimli yararlananlara ilişkin GELİR DESTEĞİ ödemeleri yapılabilir. Yani desteğin mimarisi üç ayaklıdır: (1) kriterlere dayalı meclis kararı (hangi hatlar/bölgeler); (2) işletmenin birlik/kooperatiften temini modeli; (3) desteğin, ücretsiz-indirimli yolcu kaynaklı gelir kaybına karşılık gelmesi (kart sistemi verisiyle hesaplanabilir olması).

Karardaki olay: Desteğin, (p) bendindeki kriterler belirlenmeden, belediye adına ulaşım hizmeti yürüten şirkete ödendiği sorgulanmış; Daire çoğunluğu, ödemenin (z) bendine uygun olduğu sonucuyla ilişik bulunmadığına karar vermiştir, ancak azınlık görüşü, kriter belirleme şartının atlandığı noktasında ısrarlıdır. Bu tablo, uygulayıcı için iki yönlü ders üretir: destek mekanizması meşrudur; ama 'kriterler + meclis kararı' ayağı zayıf bırakılırsa, aynı ödeme başka bir dairede/dosyada pekala aleyhe sonuçlanabilir, azınlık görüşleri, sonraki içtihadın habercisi olabilir.

Risk haritası: (a) Kriterlere dayalı meclis kararı olmadan yapılan ödemeler, en kırılgan nokta; (b) desteğin muhatabı: bent, birlik ve kooperatifleri işaret eder; farklı statüdeki işletmecilere ödemede dayanağı (sözleşme modeli, görevlendirme biçimi) sağlam kurmak gerekir; (c) hesap yöntemi: destek, fiili ücretsiz/indirimli biniş verisine dayanmalıdır, götürü 'zarar karşılama' ödemeleri, gelir desteği değil örtülü sübvansiyon olarak okunur; (d) kanunda sayılmayan gruplara tanınmış muafiyetlerin desteği, kanunsuz muafiyetin faturası, destek ödemesiyle katlanır (ücretsiz taşıma muafiyetlerinin kanuniliği ayrı bir denetim başlığıdır).

Kurulacak düzen: (1) (p) kriterlerini işleyen bir hat analizi hazırlatıp destek kapsamındaki hat/bölgeleri meclis kararına bağlayın; kararda kriterlerin nasıl uygulandığı görünsün. (2) Destek hesabını elektronik ücret toplama verisine oturtun: muafiyet grubu bazında biniş sayısı × tarife karşılığı; aylık hakediş ekinde bu döküm yer alsın. (3) Muafiyet gruplarının kanuni dayanak listesini destek dosyasına ekleyin; dayanaksız grup binişleri destek hesabından ayıklansın. (4) Protokol/sözleşmelerde desteğin niteliği, hesap yöntemi ve denetim hakkı açıkça yazılsın.

Uygulama önerisi: gelir desteğini 'işletmeci zarar etmesin' diye değil, 'kanunun taşıttırdığı yolcunun bedelini kamu üstlensin' diye kurgulayın, cümledeki fark, denetimdeki farkın kendisidir: ilki örtülü sübvansiyon tartışması, ikincisi belgeli bir kamu yükümlülüğüdür.