Şirket personeline zabıta ve itfaiye görevi yaptırılabilir mi?

Durum net ve olumsuz: zabıta ve itfaiye hizmeti, şirket personeline gördürülemez, bu, idari bir tercih alanı değil, Anayasa düzeyinde bir sınırdır.

Hukuki çerçeve: (1) Anayasa m.128: genel idare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği görevlerden asli ve sürekli nitelik taşıyanlar, memurlar ve diğer kamu görevlileri eliyle görülür. Belediyenin itfaiye ve zabıta hizmetleri tam bu niteliktedir: kolluk yetkisi kullanır (ceza tutanağı, men, el koyma), süreklidir, devlet gücünün icrasıdır. (2) Anayasa Mahkemesi'nin 26.06.2019 tarihli, 2019/27 E., 2019/56 K. sayılı kararı konuyu kesinleştirmiştir: asli-sürekli görev niteliğindeki itfaiye hizmetinin kamu görevlileri eliyle yürütülmesi zorunludur; devletin bu hizmeti kamu görevlisi olmayan kişilere gördürmesine yol açacak düzenleme yapması dahi mümkün değildir. (3) Zabıta ve itfaiyenin kendi yönetmelikleri; mesleğe kabul, atama, eğitim ve görevde yükselmeyi ayrıca düzenler, bu hizmetler ancak bu yönetmeliklere göre temin edilmiş kişilerce yürütülür; hizmet alımıyla dışarıdan karşılanması mümkün değildir.

Denetimdeki görünüm (2024 yılı bulgusu, bir büyükşehir belediyesi): Hizmet alımıyla istihdam edilen 898 işçinin itfaiye ve zabıta personeli olarak çalıştırıldığı tespit edilmiş; sonuç: bu hizmetler, ilgili yönetmeliklere göre temin edilen kişilerce yürütülmelidir. Ölçek, sorunun 'birkaç destek elemanı' düzeyini aştığını gösterir; ama ilke küçük sayıda da aynıdır.

Uygulamanın riskleri katmanlıdır: (a) şirket personelinin düzenlediği tutanak ve işlemler, yetkisiz kişice tesis edildiği için iptal davalarında kırılgandır, kesilen cezalar toplu iptal riski taşır; (b) kolluk yetkisi kullanan yetkisiz kişinin eylemlerinden doğan zararlar idarenin ve görevlendirenlerin sorumluluğuna döner; (c) zabıta/itfaiye tazminatları ve maktu fazla çalışma ücretlerinin bu kişilere ödenmesi ayrı bir kamu zararı bulgusudur; (d) iş sağlığı-güvenliği yönünden, itfaiye gibi yüksek riskli işte mesleğe kabul eğitimi almamış personel çalıştırmak vahim sonuçlara açıktır.

Çözüm yönü: (1) Şirket personelini bu birimlerin yetki kullanmayan destek işlerine (temizlik, lojistik, santral, araç bakımı) çekin; saha yetkisi gerektiren her görevden alın. (2) Kadro ihtiyacını gerçek yolundan karşılayın: norm kadro imkanları içinde zabıta memuru ve itfaiye eri kadrolarına atama (merkezi sınav/yönetmelik usulü), gerekiyorsa meclis kararıyla kadro ihdası ve İçişleri Bakanlığı nezdinde kadro talebi. (3) Geçiş dönemini yazılı planlayın, denetim, 'devam eden aykırılık' notu düşmeden önce yönünü değiştirmiş idareye daha yumuşak bakar.

Uygulama önerisi: zabıta/itfaiye birim amirlerinden fiili görev listesi isteyin: kim, hangi statüde, hangi görevde? Statüsü 'şirket işçisi' olup görev sütununda 'denetim/müdahale' yazan her satır, hem hukuki kırılganlık hem rapor satırıdır; bu tabloyu düzeltmek, davaları ve bulguyu birlikte önler.