Evsel katı atık ücreti maliyetin altında belirlenebilir mi?

Bu hizmette edemez, çünkü katı atıkta tarife, meclisin serbest takdirinde bir "ücret" değil; kanunla tam maliyet esasına ve kirleten öder ilkesine bağlanmış bir katılım bedelidir.

Mevzuat: (1) 2872 sayılı Çevre Kanunu m.11: belediyeler evsel katı atık bertaraf tesislerini kurmak/işletmekle yükümlüdür; bu hizmetten yararlananlar, yatırım-işletme-bakım-onarım-ıslah harcamalarına KATILMAKLA yükümlüdür; yararlananlardan meclis tarifesiyle toplama, taşıma ve bertaraf ücreti alınır; ve kritik ek: bu ücretler, katı atık hizmetleri DIŞINDA kullanılamaz (tahsisli gelir). (2) Atıksu Altyapı ve Evsel Katı Atık Bertaraf Tesisleri Tarifelerinin Belirlenmesinde Uyulacak Usul ve Esaslara İlişkin Yönetmelik m.4-5: ücret; ÇTV'yi de içerecek şekilde, evsel katı atıkla ilgili tüm hizmetlerin TAM MALİYET ESASLI toplam sistem maliyetini karşılamak üzere belirlenir; sürdürülebilir hizmet için toplam sistem maliyetinin tarifeye yansıtılması esastır. Yani hesap yönü bellidir: önce maliyet (toplama + taşıma + bertaraf + amortisman), sonra tarife; 2464 mükerrer m.44 uyarınca tahsil edilen ÇTV, bu bedelden mahsup edilir.

Denetimdeki görünüm (2024 yılı bulgusu, bir ilçe belediyesi): Belirlenen bedelin yetersiz olduğu, maliyetin atık üreticilerine yansıtılmadığı tespit edilmiş; idare tarifeyi meclis kararıyla yükselttiğini bildirse de tam maliyet esasına uygunluğu kanıtlayan belge sunulmadığı için bulgu kapanmamıştır. Sayıştayın sonucu: kirleten öder ilkesi gereği tarife tam maliyet esasıyla belirlenmeli ve bedel atık üreticilerine yansıtılmalıdır. Ders şudur: tarifeyi artırmak yetmez; maliyet hesabı dosyası (sistem maliyeti tablosu → tarife) olmadan uygunluk ispatlanamaz.

Sembolik tarifenin gizli bedeli: karşılanmayan maliyet, genel bütçeden, yani atık üretmeyenler dahil tüm hemşehrilerin kaynaklarından, finanse edilir; bu, sosyal görünse de kirleten öder ilkesinin tam tersidir ve her denetimde aynı bulguyu üretir. Sosyal koruma isteniyorsa yolu tarifeyi çökertmek değil, yönetmelik çerçevesinde abone gruplarına göre farklılaştırma ve ihtiyaç sahiplerine yönelik hedefli destek mekanizmalarıdır.

Yapılacaklar: (1) Tam maliyet hesabını kurun, toplama-taşıma (araç, yakıt, personel, amortisman) + bertaraf/düzenli depolama payı + genel giderler; hesabı yönetmelikteki usule göre belgeleyin. (2) Tarifeyi abone gruplarına (konut, işyeri kademeleri) dağıtın; ÇTV mahsubunu gösterin. (3) Meclis kararının ekine maliyet-tarife mutabakat tablosunu koyun, denetimde istenecek "kanıtlayıcı belge" budur. (4) Tahsil edilen ücretlerin katı atık hizmetleri dışında kullanılmadığını izleyecek bütçe kodlaması yapın.

Uygulama önerisi: bu hesabı yıllık rutine bağlayın, her bütçe döneminde güncellenen maliyet tablosu + tarife revizesi. Maliyet her yıl artarken tarifenin yıllarca sabit kalması, denetçinin tek bakışta gördüğü bir uyumsuzluktur.