Sosyal yardımlar yönetmeliksiz dağıtılabilir mi?

Bulgu yerindedir, yönetmeliksiz sosyal yardım, iyi niyetle de yapılsa keyfilik görünümünden kurtulamaz; denetimin istediği şey yardımın durması değil, kurala bağlanmasıdır.

Mevzuat: (1) Anayasa m.124: kamu tüzel kişileri, görev alanlarındaki kanunların uygulanmasını sağlamak üzere yönetmelik çıkarabilir. (2) 5393 m.14: sosyal hizmet ve yardım, belediyenin görevlerindendir. (3) 5393 m.15/b: belediye, yetkili olduğu konularda yönetmelik çıkarmaya yetkilidir. Bu üçlü, sosyal yardım yönetmeliğinin hem dayanağını hem gerekliliğini kurar: kanun görevi vermiş, uygulamanın usulünü belirlemek belediyeye kalmıştır, belirlenmemesi, hizmetin denetlenebilirliğini ortadan kaldırır.

Denetimdeki görünüm (2023 yılı bulgusu, bir ilçe belediyesi): Ayni yardımlar yapıldığı halde, ayni-nakdi yardımların usul ve esaslarını düzenleyen hiçbir yönetmeliğin bulunmadığı tespit edilmiştir. Sayıştayın sonucu, yönetmeliğin asgari içerik listesini de verir, sizin sorunuzun cevabı tam burada: yönetmelik; (a) ayni ve nakdi yardımın kapsamını (yardım türleri, üst sınırlar, tekrar sıklığı); (b) yardımların ilgililere ulaştırılmasında izlenecek usul ve esasları; (c) bu hizmette yetkili ve sorumlu kişi/komisyonların görevlendirilme usulü, yetki ve sorumluluklarını; (d) ihtiyaç sahiplerinin belirlenmesinde aranacak belge ve OBJEKTİF kriterleri kapsamalı; yardımlar da bu hükümler çerçevesinde yapılmalıdır.

Yönetmeliksiz dağıtımın riskleri: kime, neye göre, ne kadar verildiği sorusuna cevap üretilemez, seçim dönemlerinde bu, siyasi amaçlı dağıtım iddialarına açık bir alan bırakır; mükerrer/haketmeyen alıcılar ayıklanamaz; harcamaların 5018 açısından gerekçelendirilmesi zayıf kalır ve bulgu, sorumluluk tartışmasına dönüşebilir.

Kurulum adımları: (1) Yönetmelik taslağını yukarıdaki dört başlıkla hazırlayıp meclisten geçirin. Muhtaçlık ölçütünü sayısallaştırın (hane geliri eşiği, örneğin asgari ücrete oranla, SYDV/e-Devlet sorgularıyla doğrulama), başvuru belgelerini listeleyin. (2) Bir değerlendirme komisyonu kurun; sosyal inceleme raporunu (yerinde tespit) karar dosyasının zorunlu eki yapın. (3) Kayıt sistemi kurun: başvuru → inceleme → komisyon kararı → teslim tutanağı; kişi bazlı yardım geçmişi sorgulanabilir olsun. (4) Bütçe tarafında sosyal yardım ödeneğini ayrı izleyip yıllık faaliyet raporunda dağıtım istatistiklerini yayımlayın.

Uygulama önerisi: yönetmeliği yazarken "başkanlık onayı" tek başına karar mekanizması olmasın, komisyon kararı + onay zinciri hem başkanı korur hem işlemi kurumsallaştırır. Acil haller (afet, yangın) için yönetmeliğe hızlandırılmış bir istisna usulü koyun; istisnanın da yazılı olması, onu keyfilikten ayırır.