Ruhsatsız çalışan işyerlerinde belediyenin yükümlülüğü ne?

Beklenti iki katmanlıdır: ruhsat takibi ve ona bağlı harcın tahsili, tutanak tutmak, zincirin yalnızca ilk halkasıdır.

Mevzuat zinciri: (1) 5393 m.15/1: belediye; gerçek ve tüzel kişilerin faaliyetleriyle ilgili kanunlarda belirtilen izin ve ruhsatları vermeye, gayrisıhhi müesseseler ile umuma açık istirahat ve eğlence yerlerini ruhsatlandırmaya ve denetlemeye yetkilidir. (2) 3572 sayılı Kanun m.3/1-b: belediye hudutları ve mücavir alan içindeki tüm işyerleri ve işletmelere ruhsat vermeye belediye yetkilidir. (3) 2464 m.81: belediye sınırları veya mücavir alan içinde işyeri açılması, işyeri açma izni harcına tabidir, ruhsat verilmeden harç doğmaz; ruhsatsız işletme, harcı da ödememiş demektir. (4) Muafiyetleri unutmayın: mevzuat bazı meslek gruplarını (avukatlık büroları, serbest muhasebeci-mali müşavirler, tabipler, noterler gibi) işyeri açma ruhsatından muaf tutar; tarama yaparken bu grupları ayrı işaretlemek gerekir, Sayıştay da sonucunda "muaf olanları da dikkate alarak" takip yapılmasını söyler.

Denetimdeki görünüm (2024 yılı bulgusu, bir büyükşehir ilçe belediyesi): Ruhsatsız faaliyet gösteren işletmelerin bulunduğu ve bunlardan alınması gereken işyeri açma izni harcının tahsil edilmediği tespit edilmiştir. İdarenin cevabı ölçeği gösterir: bir yılda 17.881 işyeri denetlenmiş, 1.772'sine ruhsatsızlık tutanağı düzenlenmiştir, ama bulgu yine de yazılmıştır; çünkü aranan şey denetim sayısı değil, sonuçtur: ruhsatsız işletmelerin ya ruhsatlandırılması (harcıyla birlikte) ya da faaliyetten men sürecinin işletilmesi.

Kurulacak zincir: (1) Tespit, zabıta tutanakları merkezi bir ruhsatsız işletme listesinde toplansın (adres, faaliyet konusu, tespit tarihi). (2) Ruhsatlandırma çağrısı, her tespite, süre verilen yazılı bildirim bağlansın: başvuru → sınıfına göre ruhsat → işyeri açma izni harcı tahakkuku (2464 m.81 ve tarifedeki tutar üzerinden). (3) Yaptırım, süresinde başvurmayanlar için İşyeri Açma ve Çalışma Ruhsatlarına İlişkin Yönetmelik'teki kapatma/faaliyetten men süreci encümen kararıyla işletilsin; umuma açık yerlerde bu takip daha da kritiktir. (4) Çapraz doğrulama, vergi dairesi mükellef listesi, ÇTV kayıtları ve ruhsat veri tabanı yılda bir eşleştirilsin; ruhsat harcı, ilan-reklam ve ÇTV taramalarıyla aynı veri setinden beslenir.

Uygulama önerisi: aylık bir "ruhsatsızlık hunisi" raporu tutun, tespit edilen / bildirim yapılan / ruhsatlandırılan (harcı tahsil edilen) / men edilen işyeri sayıları. Bu huni, hem yönetime gerçek performansı gösterir hem denetçiye "tutanakta kalmıyor, sonuca bağlanıyor" cevabını verir; bulgunun kapanma ölçütü tam olarak budur.