Yeni birim fiyat tespitinde miktar neden mutlaka belirlenmeli?

Eleştirinin sebebi ince ama parasal sonucu büyüktür: miktarı belirlenmeyen yeni birim fiyat kalemi, REVİZE birim fiyat mekanizmasını çalışamaz hale getirir, ve bu, yükleniciye olması gerekenden yüksek ödeme yapılması demektir.

Mevzuat zinciri (Yapım İşleri Genel Şartnamesi). m.22: proje değişikliği şartlarının gerçekleştiği hallerde, ihale dokümanında veya teklif kapsamında fiyatı bulunmayan yeni iş kalemlerinin bedeli, maddedeki usullerle (analiz + rayiç esaslı, yükleniciyle tutanak) tespit edilir, yeni birim fiyat budur. Birim fiyatlı sözleşmelerin ikinci güvencesi ise revize birim fiyattır: bir iş kaleminin miktarı, sözleşmedeki (keşifteki) miktara göre mevzuattaki eşiğin üzerinde artarsa, artan kısım için birim fiyat aşağı yönlü yeniden belirlenir, ölçek büyüdükçe birim maliyet düşer mantığının sözleşme karşılığı. İşte kilit nokta: revize fiyat, ancak karşılaştırılacak bir BAŞLANGIÇ MİKTARI varsa hesaplanabilir. Yeni birim fiyat tutanağında miktar yazmazsa, o kalem için "miktar ne kadar arttı?" sorusunun cevabı yoktur; artış eşiği hiç tetiklenmez ve yüklenici, kalem ne kadar büyürse büyüsün hep ilk (yüksek) fiyattan ödeme alır.

Denetimdeki görünüm (2023 yılı bulgusu, bir büyükşehir su-kanal idaresi): Yeni birim fiyatla sözleşmeye dahil edilen kalemlerin imalat miktarlarının belirlenmemesi nedeniyle revize birim fiyat uygulamasının gerçekleştirilemediği tespit edilmiş; Sayıştayın sonucu net: "yeni birim fiyat tespit edilirken iş kalem miktarlarının da oluşturulması gerekir; aksi halde revize birim fiyat uygulanamaması riski doğar", revize fiyat oluşsaydı yükleniciye daha düşük birim fiyattan ödeme yapılacaktı; kamu kaynaklarının etkili-verimli kullanımı ilkesi hesabın buna göre yapılmasını gerektirir.

Doğru uygulama: (1) Yeni birim fiyat tutanağıyla eş zamanlı olarak, o kalemin öngörülen imalat miktarını (proje/keşif revizyonuna dayalı) belirleyip tutanağa ve sisteme işleyin. (2) Hakediş programınıza her yeni kalem için "tutanak miktarı ↔ gerçekleşen miktar" karşılaştırma sütunu ekleyin; eşik aşıldığında revize fiyat hesabını resen başlatın. (3) Geçmişe dönük tarama yapın: miktarsız açılmış yeni fiyat kalemlerinde gerçekleşmeleri toplayıp keşif revizyonlarıyla miktarları geriye doğru kurun; revize fiyat koşulu oluşmuşsa sonraki hakedişlerde kesinti/mahsup uygulayın.

Uygulama önerisi: yeni birim fiyat tutanak şablonunuza zorunlu bir satır ekleyin, "bu kaleme ait öngörülen imalat miktarı: ____ (dayanak: revize proje/keşif no)". Bu tek satır; hem YİGŞ 22 sürecini tamamlar, hem revize fiyat güvencesini korur, hem de denetçiye "miktar belirsiz, fazla ödeme riski var" cümlesini kurma imkanı bırakmaz.