Araç satışını hangi değer üzerinden kayıttan çıkarmalıyız?

Maddi duran varlık, satış bedeli üzerinden değil kayıtlı değeri üzerinden kayıttan çıkarılır. Satış bedeli ile net değer arasındaki fark gelir veya gider hesabına yazılır. Satış bedeliyle çıkış yapmak, hem varlık hesabını hem de envanteri bozar.

Mevzuat. Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 187'nci maddesi uyarınca; amortisman ayrılmış varlıkların net değeri, kayıtlı değerden ayrılmış amortismanlar düşüldükten sonra kalan tutardır. Devir ve trampa satış hükmündedir. Maddi duran varlıkların satış işlemleri sırasında; amortismana tabi olanlarda net değer, diğerlerinde kayıtlı değer ile satış bedeli arasında fark olması halinde, oluşan olumlu veya olumsuz fark ilgili varlık hesabı ve gelir veya gider hesaplarına kaydedilerek satış işlemi muhasebeleştirilir.

Aynı Yönetmeliğin 254 Taşıtlar Hesabının işleyişini düzenleyen 197'nci maddesi taşıt satışının kaydını gösterir: satılan taşıtın kayıtlı değeri 254 Taşıtlar Hesabına alacak, ayrılmış amortisman tutarları 257 Birikmiş Amortismanlar Hesabına borç, satış bedeli 100 Kasa / 102 Banka ya da ilgili hesaba borç kaydedilir; satış bedeli ile net değer arasındaki olumlu fark 600 Gelirler Hesabına alacak, olumsuz fark ise ilgili gider hesabına borç yazılır.

İşleyişi sırayla kurmak gerekir: (1) taşıtın kayıtlı değeri ve o güne kadar ayrılmış amortismanı belirlenir → net değer bulunur; (2) satış bedeli tahsil edilerek kasa/banka hesabına alınır; (3) kayıtlı değer varlık hesabından, birikmiş amortisman ise amortisman hesabından çıkarılır; (4) aradaki fark gelir ya da gidere yazılır. Bu zincirin herhangi bir halkası atlanırsa mizan ile envanter arasında fark doğar.

Sayıştay denetim raporlarında bu konu bulgu olarak yer almıştır. Bir belediyenin denetiminde, yapılan araç satış ihalesinde satışı yapılan aracın maddi duran varlık hesaplarındaki çıkış kayıtlarının, taşınırın kayıtlı değeri yerine satış bedeli üzerinden yapıldığı ve bu nedenle muhasebe kayıtları ile envanter arasında uyumsuzluk oluştuğu tespit edilmiştir. Kamu idaresi cevabında, bağış yoluyla edinilen taşıtların değer tespit çalışmaları yapılmadığı için satış bedeliyle kayıtlardan düşüldüğünü, taşıtların değer tespiti ve envanter çalışmalarına başlandığını bildirmiştir. Sayıştay sonuç olarak; taşıtların satış bedeli yerine kayıtlı değerleri üzerinden kayıtlardan çıkarılması ve satış bedeli ile kayıtlı bedel arasındaki farkın faaliyet hesaplarına yansıtılması gerektiğini belirtmiştir.

Uygulama önerisi: satış ihalesinden önce taşıtın kayıtlı değerini ve birikmiş amortismanını muhasebeden yazılı olarak isteyin; kayıtlı değeri bilinmeyen bir varlığı satışa çıkarmayın. Bağış, devir veya trampa ile edinilen taşıtlarda değer tespiti çoğu zaman eksik kalıyor, bunlar için değer tespit komisyonu kurup kaydı düzeltin; "değeri bilinmiyordu" gerekçesi bulguyu ortadan kaldırmıyor. Amortisman ayırmayı ihmal etmeyin; net değer hesabı ancak düzenli amortismanla doğru çıkar. Satış kaydını yaparken taşınır işlem fişi ile muhasebe kaydını eşleştirin ve taşınır kayıt ve kontrol yetkilisinden çıkış onayını dosyaya koyun. Devir ve trampanın da satış hükmünde olduğunu unutmayın; bedelsiz devirlerde de aynı çıkış kaydı yapılır. Dönem sonunda 254 hesap bakiyesi ile taşıt envanterini karşılaştıran bir kontrol yapın.