21/b pazarlık usulünü hangi hallerde kullanabiliriz?

Bu bent, istisnai ve dar bir hükümdür. Uygulanabilmesi için hem maddede sayılan olay türlerinden birinin gerçekleşmesi hem de ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması gerekir. "Acil ihtiyaç" nitelemesi tek başına yeterli değildir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanununun 21'inci maddesinde, hangi nitelikteki işlerin pazarlık usulüyle ihale edilebileceği bentler halinde sayılmıştır. (b) bendi şöyledir: "Doğal afetler, salgın hastalıklar, can veya mal kaybı tehlikesi gibi ani ve beklenmeyen veya idare tarafından önceden öngörülemeyen olayların ortaya çıkması üzerine ihalenin ivedi olarak yapılmasının zorunlu olması..."

Hüküm iki kategoriyi kapsar:

1. Ani ve beklenmeyen olaylar: doğal afet, salgın hastalık, can veya mal kaybı tehlikesi ve benzerleri.
2. İdare tarafından önceden öngörülemeyen olaylar: idarenin planlamasıyla giderilemeyecek, dışsal ve beklenmedik gelişmeler.

Her iki kategoride de aranan ortak şart, ihalenin ivedi yapılmasının zorunlu olmasıdır. Yani olayın gerçekleşmiş olması yetmez; olağan usulle ihale yapılmasına zaman bulunmadığının da ortaya konulması gerekir.

Bu bendin en sık yanlış kullanıldığı durumlar; planlama eksikliğinden doğan gecikmeler, süresi biten bir sözleşmenin yenilenmemesi ve yıl içinde tekrarlanan rutin ihtiyaçlardır. Bunların hiçbiri "öngörülemeyen olay" değildir.

Ayrıca Kanunun 5'inci maddesinde; açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulünün temel usuller olduğu, diğer ihale usullerinin ise Kanunda belirtilen özel hallerde kullanılabileceği düzenlenmiştir.

Sayıştay'ın 2024 yılı denetim raporlarından birinde; bir belediyede bazı mal ve hizmet alımları ile yapım işlerinin, 4734 sayılı Kanunun 21'inci maddesinin (b) bendinde öngörülen şartlar oluşmamasına rağmen pazarlık usulüyle ihale edildiği görülmüştür. Sonuç bölümünde; açık ihale usulü ile belli istekliler arasında ihale usulünün temel usul olarak kullanılması, diğer ihale usullerinin ise Kanunda belirtilen özel hallerde kullanılması gerektiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: 21/b ile yapılan her ihalede, hangi olayın gerçekleştiğini ve ivediliğin neden zorunlu olduğunu onay belgesine somut biçimde yazın; tarih, olay ve etkilenen hizmet belirtilsin. Afet ve salgın gibi hallerde resmi belgeleri (afet raporu, valilik/kaymakamlık yazısı, teknik rapor) dosyaya ekleyin. Süresi biten sözleşmelerin yenilenmesini en az üç ay önceden planlayarak ivedilik gerekçesi doğmasını önleyin. Yıl içinde 21/b ile yapılan ihalelerin sayısını ve tutarını izleyin; artan bir eğilim, planlama sorununun göstergesidir. Pazarlık usulünde de ilan, davet, yeterlik ve fiyat görüşmesi kurallarının uygulandığını unutmayın.