Amortisman ayırırken hangi hatalara dikkat etmeliyiz?

Her iki hata da aynı kökten doğar: varlık envanteri ile muhasebe kayıtlarının uyumsuz olması. Amortisman, varlığın kendisine değil, kayıtlı değerine bağlı bir hesaplamadır; kayıt yoksa veya hatalıysa amortisman da hatalı olur.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 25 Maddi Duran Varlıklar Hesap Grubuna ilişkin 187'nci maddesinde; bir yıldan fazla kullanılabilen ve yıpranmaya, aşınmaya veya kıymetten düşmeye maruz kalan maddi duran varlıklar için amortisman ayrılacağı belirtilmiştir. Aynı maddede; hangi maddi duran varlıkların amortismana tabi tutulacağı ve bunlara uygulanacak amortisman süreleri, yöntemleri ve oranları konusunda Bakanlıkça belirlenen esas ve usullere uyulacağı düzenlenmiştir.

Buradan üç temel kural çıkar:

1. Amortisman, kayıtlı değer üzerinden ayrılır ve toplam ayrılan amortisman kayıtlı değeri aşamaz. Varlık tamamen amorti olduğunda ayırma durur; devam edilmesi, birikmiş amortismanın varlığın değerini geçmesi gibi imkansız bir sonuç doğurur.
2. Kayıtta olmayan varlık için amortisman ayrılamaz. Amortisman kaydı, ilgili varlık hesabında bir bakiye bulunmasını gerektirir.
3. Her varlık amortismana tabi değildir, örneğin arazi ve arsalar kural olarak amortismana tabi tutulmaz. Hangi varlık grubunun tabi olduğu, ilgili tebliğlerden kontrol edilmelidir.

Sayıştay'ın 2024 yılı denetim raporlarından birinde; amortismana tabi bazı maddi duran varlıklar için kayıtlı değerinden fazla amortisman ayrıldığı ve belediyenin varlık hesaplarında kaydı bulunmayan taşınmazlar için de amortisman ayrıldığı görülmüştür. Sonuç bölümünde; duran varlıklara ilişkin olarak envanter çalışmalarının yapılması ve amortismana tabi olan varlıklar için amortisman tebliğlerine uygun olarak amortisman ayrılması gerektiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: yıl sonunda basit bir kontrol raporu alın, her varlık grubu için "kayıtlı değer", "birikmiş amortisman" ve "net değer" sütunları yan yana olsun; net değeri sıfırın altına düşen veya kayıtlı değeri sıfır olduğu halde amortismanı bulunan satırları tek tek inceleyin. Amortisman hesabını varlık bazında kurun; grup toplamı üzerinden yapılan hesaplar bu hataları gizliyor. Taşınmaz envanterinizi muhasebe kayıtlarıyla eşleştirin ve kaydı olmayan taşınmazları önce varlık olarak kaydedin, sonra amortismana tabi olup olmadığına karar verin. Amortisman süre ve oranlarını her yıl güncel tebliğle karşılaştırın; yıllar önce tanımlanmış oranlar sistemde sabit kalıyor.