Hafriyat döküm bedelini hangi belediye tahsil eder?

Belirleyici olan hizmeti kimin sunduğudur. Hafriyat toprağı ve inşaat atıkları için döküm yerini gösteren ve bu yerlerin tesviyesini yapan idare hangisiyse, bedeli de o idare tahsil eder. Hizmeti sunmayan bir idarenin bu bedeli tahsil etmesi yerinde değildir.

Yetki dağılımı iki kanunda düzenlenmiştir:

- 5393 sayılı Belediye Kanununun "Belediyenin yetkileri ve imtiyazları" başlıklı 15'inci maddesinin (o) bendinde; hafriyat toprağı ve moloz döküm alanlarını belirlemek ve bu alanlarda çevre kirliliği oluşmaması için gereken tedbirleri almak yetkisi belediyelere verilmiştir.
- 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanununun "Büyükşehir ve ilçe belediyelerinin görev ve sorumlulukları" başlıklı 7'nci maddesinin (i) bendinde; hafriyat depolama alanlarını belirlemek ve hafriyatın yeniden değerlendirilmesine ilişkin görevler büyükşehir belediyesine bırakılmıştır.

Bu çerçevede büyükşehirlerde döküm alanlarının belirlenmesi ve işletilmesi büyükşehir belediyesinin görevidir. Buna bağlı olarak; döküm yerlerinin gösterilmesi ve bu yerlerin tesviyesi hizmetinden yararlananların ödemesi gereken bedel de büyükşehir belediyesinin geliridir. Bu bedel, belediye meclisince belirlenen ücret tarifesine dayanır ve uygulamada "toprak hafriyatı harcı" olarak anılır.

Uygulamada iki yönlü hata görülür ve her ikisi de aynı raporda tespit edilebilmektedir:

- Tahsil edilmesi gereken yerde edilmemesi, ilçe belediyelerince ruhsatlandırılan inşaatlardan bedelin hiç alınmaması; bu, hizmeti sunan idare bakımından doğrudan gelir kaybıdır.
- Hizmet sunulmadığı halde tahsil edilmesi, bedelin kapsamına girecek bir iş ve işlem yapmayan ilçe belediyelerinin, bu bedeli yapı ruhsatı aşamasında tahsil etmesi.

Sayıştay'ın 2023 yılı denetim raporlarından birinde; kurum gelir hesaplarının incelenmesi neticesinde, ilçe belediyeleri tarafından ruhsatlandırılan inşaatlardan toprak hafriyatı harcı alınmadığı ve bazı ilçe belediyelerinin söz konusu bedelin kapsamına girecek herhangi bir iş ve işlemde bulunmamasına rağmen bu bedeli yapı ruhsatı aşamasında tahsil ettikleri görülmüştür. Sonuç bölümünde; büyükşehir belediyesince sunulan hafriyat toprağı ve inşaat atıkları için döküm yerlerinin gösterilmesi ve bu yerlerin tesviyesi hizmetinden yararlananların ödemek zorunda olduğu bedelin, kurum tarafından takip ve tahsilinin sağlanması gerektiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: büyükşehir belediyesiyseniz, ilçe belediyelerinden yapı ruhsatı listelerini düzenli olarak isteyin ve hafriyat miktarı öngörülen inşaatlarla kendi tahsilat kayıtlarınızı karşılaştırın; bu karşılaştırma, gelir kaybını gösteren en pratik yöntemdir. Döküm izni ile ruhsat sürecini birbirine bağlayın: yapı ruhsatı verilirken hafriyat döküm izni ve bedelinin durumu görünsün. İlçe belediyesiyseniz, tarifenizde karşılığı olmayan ve hizmetini sunmadığınız bir bedeli tahsil etmeyin; tahsil ettiyseniz iade veya devir yolunu değerlendirin. İki idare arasındaki iş bölümünü ve bedelin kime ait olduğunu bir protokolle yazılı hale getirmek, tekrarlayan tartışmaları bitiriyor.