Kamulaştırma bedelini doğrudan gider yazabilir miyiz?

Çünkü kamulaştırma bir harcama olduğu kadar bir varlık edinimidir. Bütçeye gider kaydı yapılması, varlığın duran varlık hesaplarına alınmasını ortadan kaldırmaz; iki kayıt birlikte yapılır.

Mahalli İdareler Bütçe ve Muhasebe Yönetmeliğinin 186'ncı maddesinin birinci fıkrasında; yararlanma süresi bir yıldan fazla olan fiziki varlıklar ile bunlara ilişkin birikmiş amortismanların "25 Maddi Duran Varlıklar" hesap grubu içinde takip edileceği belirtilmiştir.

Aynı Yönetmeliğin 187'nci maddesinde; edinilen maddi duran varlıkların maliyet bedeli ile hesaplara alınacağı ve maliyet bedeline, varlıkların elde edilmesi için yapılan her türlü giderin ilave edileceği hükme bağlanmıştır. Kamulaştırma bedelinin yanı sıra tapu harçları, ekspertiz ve dava giderleri gibi edinim için katlanılan giderler de bu maliyete girer.

189'uncu maddede ise 250 Arazi ve Arsalar Hesabının işleyişi düzenlenmiş; bütçeye gider kaydedilmek suretiyle edinilen arazi ve arsaların bu hesaba kayıtlı değeri üzerinden borç kaydedileceği gösterilmiştir.

Kamu muhasebesinin mantığı budur: bütçe kaydı ödeneğin kullanımını, varlık kaydı ise idarenin mal varlığındaki artışı gösterir. Yalnızca gider kaydı yapıldığında; idarenin bilançosunda edinilen taşınmaz hiç görünmez, taşınmaz envanteri ile muhasebe kayıtları ayrışır ve idarenin gerçek varlık büyüklüğü olduğundan düşük raporlanır.

Sayıştay'ın 2023 yılı denetim raporlarından birinde; idare tarafından yürütülen projeler kapsamında kamulaştırılan arazi ve arsaların kamulaştırma bedellerinin duran varlık hesabında izlenmesi gerekirken doğrudan gider kaydedildiği görülmüştür. Sonuç bölümünde; maddi duran varlıkların maliyet bedeline eklenmek suretiyle aktifleştirilmesi gereken tutarların doğrudan gider kaydedilmesi sebebiyle o yılın bilançosunda ilgili hesabın hatalı gösterildiği belirtilmiştir.

Uygulama önerisi: kamulaştırma dosyası tamamlandığında emlak ve istimlak biriminden muhasebeye bir bildirim formu gitsin, parsel, alan, kamulaştırma bedeli, tapu devir tarihi ve edinimle ilgili diğer giderler. Muhasebe bu form üzerinden hem gider hem de varlık kaydını yapsın. Yıl sonunda taşınmaz envanteri ile 250/252 hesap bakiyelerini karşılaştırın; fark varsa aktifleştirilmemiş edinimler var demektir. Kamulaştırmasız el atma tazminatı gibi mahkeme kararına dayalı ödemelerde de aynı soruyu sorun: bu ödeme karşılığında idare bir taşınmaz mülkiyeti kazanıyor mu? Kazanıyorsa varlık kaydı gerekir.